🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:54:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आनाय्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आनाय्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आनाय्यः

अर्थ: आयादेशः" निकट लाने के योग्य

संस्कृत: दक्षिणाग्नित्वेन संस्कृत गार्हपत्याग्निः

व्युत्पत्ति: आ+नी+ण्यत्, आयादेशः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आनाय्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नाय्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + नय् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आनाय्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआनाय्यःआनाय्यौआनाय्याः
द्वितीयाआनाय्यम्आनाय्यौआनाय्यान्
तृतीयाआनाय्येनआनाय्याभ्याम्आनाय्यैः
चतुर्थीआनाय्यायआनाय्याभ्याम्आनाय्येभ्यः
पञ्चमीआनाय्यात् / आनाय्याद्आनाय्याभ्याम्आनाय्येभ्यः
षष्ठीआनाय्यस्यआनाय्ययोःआनाय्यानाम्
सप्तमीआनाय्येआनाय्ययोःआनाय्येषु
सम्बोधनहे आनाय्यहे आनाय्यौहे आनाय्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आनाय्य
आनाय्य
ānāyya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जो दक्षिणाग्नि गार्हपत्य अग्नि से लाकर स्थापित की जाती है (2.7.23)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-नाय्य mfn. to be brought near
आ-नाय्य m. consecrated fire (taken from the Gārhapatya or household fire, and placed on the south side, where it is called दक्षिणाग्नि, q.v.)
2. आ-नाय्य ind.p. (of the Caus.) having caused to be brought, having caused to be introduced, having brought together.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (140,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आनाय्य a. To be brought near. --य्यः [आनी-ण्यत् आयादेशः P. III. 1. 127] Consecrated fire taken from गार्हपत्य or household fire and placed on the south side (also called दाक्षिणाग्नि); दक्षिणाग्निविशेष एवेदं स हि गार्हपत्यादानीयते अनित्यश्च सततमप्रज्वलनात् Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0242-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनाय्य पु० आनाय्यते गार्हपत्यादानीय संस्क्रियतेऽसौ आ + नी--ण्यत् नि० आयादेशः । वैदिकप्रसिद्धे दक्षिणाग्निभेदे । “आनाय्योऽनित्ये” पा० “दक्षिणाग्निविशेष एवेदं निपा- तनम् स हि गार्हपत्यादानीयतेऽनित्यश्च सततमप्रज्व- लनात् वैश्वादिकुलयोनिकत्वेन वैकल्पिकत्वाच्च । अन्यत्र तु यत् आनेयो घटादिः” सि० कौ० वैश्वकुलादेरानीतो दक्षिणाग्निस्तु आनेयएव “वैश्वकुलात् विप्रतोभ्राष्ट्रात् गार्हपत्याद्वा” आश्व० सूत्रे अग्नियोनिविकल्पश्रवणात् गार्हपत्यादानेयस्यैव आनाय्यत्वं नान्यस्य ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0729,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनाय्यः, पुं, (आनाय्यते गार्हपत्यादानीय संस्क्रियते ऽसौ आङ् + नी + ण्यत् ।) दक्षिणाग्निः । इत्यमरः ॥ गार्हपत्यादग्नेरानीय यो दक्षिणाग्निरारोप्यते । तत्र । इति भरतः ॥ होम करिवार निमित्ते धर हैते आनिया दक्षिणदिके राखा आगन् इति भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-176-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आनाय्यःआनाय्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नाय्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + नय् + ण्यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आनाय्यः 📚 ➤ आयादेशः" निकट लाने के योग्य
संस्कृत: दक्षिणाग्नित्वेन संस्कृत गार्हपत्याग्निः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आनाय्य 📚mfn. to be brought near🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आनाय्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आनाय्यः: आ+नी+ण्यत्, आयादेशः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬