🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:38:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आपः

अर्थ: प्राप्त होना, पाना

संस्कृत: लम्भने

अंग्रेज़ी: to obtain, to get, to receive

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. आप् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. आप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  4. आपस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. अप् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. अप् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. आपस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  8. आपस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — आप् (चुरादिगण) · अर्थ: प्राप्त होना, पाना (लम्भने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआपत् / आपद् / आपयत् / आपयद्आपताम् / आपयताम्आपन् / आपयन्
मध्यमआपः / आपयःआपतम् / आपयतम्आपत / आपयत
उत्तमआपम् / आपयम्आपयाव / आपावआपयाम / आपाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आपति · लट् (आत्मने.): आपयते · लिट्: आप · लिट् (आत्मने.): आपयाञ्चक्रे · लुट्: आपयिता · लुट् (आत्मने.): आपयिता · लृट्: आपयिष्यति · लृट् (आत्मने.): आपयिष्यते · लोट्: आपतात् · लोट् (आत्मने.): आपयताम् · लङ्: आपत् · लङ् (आत्मने.): आपयत · विधिलिङ्: आपयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): आपयेत · आशीर्लिङ्: आप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): आपयिषीष्ट · लुङ्: आपत् · लुङ् (आत्मने.): आपिपत · लृङ्: आपयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आपयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: आपन · ण्वुल्: आपकः · तृच्: आपिता · यत्: आप्यः · ण्यत्: आप्यः · तव्य: आपितव्यः · अनीयर्: आपनीयः · क्त: आपितः · क्तवतु: आपितवान् · शतृ: आपन् · स्य-शतृ: आपिष्यन् · शानच्: आपयमानः · क्त्वा: आपित्वा · ल्यप्: प्राप्य · तुमुन्: आपितुम् · णमुल्: आपम् · घञ्: आपः · क्तिन्: आप्ति · क्वसु: आपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आप्
आप्
āp
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आप् cl. 5. P. आप्नोति [AV. ix, 5, 22, &c.], (perf. आप, aor. आपत्, fut. आप्स्यति, inf. आप्तुम्), Ā. (perf. 3. pl. आपिरे, RV. ix, 108, 4, p. pf. आपान, RV. ii, 34, 7, but also pres. p. आप्नान, RV. x, 114, 7) to reach, overtake, meet with, fall upon, RV.; AV.; ŚBr. &c.; to obtain, gain, take possession of RV.; AV. &c., MBh.; Mn. &c.; to undergo, suffer, Mn.; to fall, come to any one; to enter, pervade, occupy; to equal: Pass. आप्यते, to be reached or found or met with or obtained; to arrive at one's aim or end, become filled, TS. &c.: Caus. P. आपयति, to cause to reach or obtain or gain, ChUp. &c.; to cause any one to suffer; to hit, Kathās. : Desid. P. and Ā. ईप्सति and ईप्सते [Pāṇ. vii, 4, 55] to strive to reach or obtain, AV.; ŚBr.; MBh. &c.: Desid. of the Caus. आपिपयिषति, to strive to reach, ŚBr.;
आप् [probably connected with 1. अप्; cf. अप्न; Gk. ἄϕενος, ἀϕνειός; Lat. apiscor, aptus, ops; Old Germ. uoban; Mod. Germ. üben.]
2. आप् (आ-√ आप्) pf. आप, to arrive at, come towards, RV. x, 32, 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आप् {c5c} P., rarely {c1c} P. (आप्नोति or आपति, आप, आपत्, आप्स्यति, आप्तुं, आप्त) 1 To obtain, attain, get; पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि Ś. 1. 12; अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति H. Pr. 30; शतं क्रतुनामपविघ्नमाप सः R. 3. 38; so फलं, कीर्ति, सुखं &c. --2 To reach, go to; overtake, meet, fall in with; शबरीमापतुर्वने Bk. 6. 59. --3 To pervade, occupy, enter into. --4 To undergo, suffer, meet with; दिष्टांतमाप्स्यति भवान् R. 9. 79; Ms. 8. 188. --5 To equal. --pass. (आप्यते) 1 To be reached, found, met with, obtained &c. --2 To arrive at one's end or aim. --3 To become filled. --Caus. (आपयति) 1 To cause to reach or obtain. --2 To cause any one to feel or perceive. --3 To hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0243-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आपःआप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आप् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | आप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आपः 📚 ➤ प्राप्त होना, पाना
संस्कृत: लम्भने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आप् 📚cl. 5. P. आप्नोति [AV. ix, 5, 22, &c.], (perf. आप, aor. आपत्, fut. आप…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें