🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:54:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आभीरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आभीरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आभीरः

अर्थ: तारा . ग्वाला

संस्कृत: गोपालः · पर्याय: गोप, गोपाल, गोसङ्ख्य, गोधुक्, वल्लव

व्युत्पत्ति: आ समन्तअत् भियं राति-रा+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आभीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आभीर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआभीरःआभीरौआभीराः
द्वितीयाआभीरम्आभीरौआभीरान्
तृतीयाआभीरेणआभीराभ्याम्आभीरैः
चतुर्थीआभीरायआभीराभ्याम्आभीरेभ्यः
पञ्चमीआभीरात् / आभीराद्आभीराभ्याम्आभीरेभ्यः
षष्ठीआभीरस्यआभीरयोःआभीराणाम्
सप्तमीआभीरेआभीरयोःआभीरेषु
सम्बोधनहे आभीरहे आभीरौहे आभीराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आभीर
आभीर
ābhīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आभीर संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ आभीरी]
१. अहीर । ग्वाल । गोप । उ॰— आभीर जमन किरात खस स्वपचादि अति अघ रुप जे । —मानस । ७ । १३० । विशेष—ऐतिहासिकों के अनुसार भारत की एक वीर और प्रसिद्द जाति जो कुछ लोगों के मत से बाहर से आई थी । इस जातिवालों का विशेष ऐतिहसिक महत्व माना जाता है । कहा जाता है कि उनकी संस्कृति का प्रभाव भी भारतीय संस्कृति पर पड़ा । वे आगे चलकर आर्यों में घुलमिल गए । इनके नाम पर आभीरी नाम की एक अपभ्रंश (प्राकृत) भाषा भी थी । य़ौ॰—आभीरपल्ली= अहीरों का गाँव । ग्वालों की बस्ती ।
२. एक देश का नाम ।
३. एत छंद जिसमें ११ । मात्राएँ होती है और अंत में जगण होता है । जैसे—यहि बिधि श्री रघुनाथ । गहे भरत के हाथ । पूजत लोग अपार । गए राज दरबार ।
४. एक राग जो भैरव राग का पुत्र कहा जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आभीर m. N. of a people, MBh.; R.; VP.
a cowherd (being of a mixed tribe as the son of a Brāhman and an Ambaṣṭha woman), Mn. x, 15, &c.
आभीर mfn. belonging to the Ābhīra people.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (145,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आभीरः [आ समंतात् भियं राति, रा-क Tv.] 1 A cowherd; आभीरवामनयनाहृतमानसाय दत्तं मनो यदुपते तदिदं गृहाण Udb.; according to Ms. 10. 15 आभीर is the offspring of a Brāhmaṇa and a female of the Ambaṣṭha tribe. --2 (pl.) N. of a country or its inhabitants; श्रीकोंकणादयोभागे तापीतः पश्चिमे तटे । आभीरदेशो देवेशि विंध्यशैले व्यवस्थितः ॥. --री 1 A cowherd's wife. --2 A woman of the Ābhīra tribe. --3 The language of the Ābhīras; आभीरेषु तथाभीरी (प्रयोक्तव्या) S. D. 432. --Comp. --पल्लिः, --ल्ली f., --पल्लिका a station or abode of herdsmen, a village inhabited by cowherds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0247-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभीर पु० समन्तात् भियं राति रा--क । गोपे सङ्कीर्ण्ण जातिभेदे स हि अल्पभोतिहेतोरप्यधिकं बिभेतीतितस्य तथा- त्वम् “आभीरवाममयनाहृतमानसाय दत्तं मनोयदुपते! तदिदं गृहाण” उद्भटः स च सङ्कीर्ण्णवर्ण्णः । “ब्राह्मणा दुग्रकन्यामावृतोनाम जायते । आभोरोऽम्बष्टकन्यायामा- योगव्यान्तु धिग्वणः” इति मनूक्तः । “श्रीकोङ्कणादधो- भागे तापीतः पश्चिमे तटे । आभीरदेशोदेविशि! विन्ध्य शैले व्यवस्थित” इति शङ्क्तिसङ्गम० उक्ते २ देशभेदे ३ तद्देश- वासिनि ४ तद्देशराजे च ब० व० । “एकादशकलधारि कविकुलमानसहारि । इदमाभीरमवेहि जगणमन्त्र्यम- नुधेहि” इत्युक्तलक्षणे ५ मात्रावृत्तभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0758,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभीरः, पुं, (आ समन्तात् भियं राति । रा दाने आत इति कः ।) गोपः । इत्यमरः ॥ आहिर इति भाषा । स च ब्राह्मणादम्बष्ठायां जातः । इति मनुः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-179-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आभीरःआभीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आभीरः 📚 ➤ तारा . ग्वाला
संस्कृत: गोपालः · पर्याय: गोप, गोपाल, गोसङ्ख्य, गोधुक्, वल्लव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आभीर 📚अहीर । ग्वाल । गोप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आभीर
ग्वाला (२.९.५८) — गोप, गोपाल, गोसंख्य, गोधुक्, वल्लव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आभीरः: आ समन्तअत् भियं राति-रा+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें