🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:00:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आभीलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आभीलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आभीलम्

अर्थ: भयानक , भीषण

संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य

व्युत्पत्ति: आभियं लाति ददाति-ला+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आभील (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आभील (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. आभील (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आभील (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआभीलम्आभीलेआभीलानि
द्वितीयाआभीलम्आभीलेआभीलानि
तृतीयाआभीलेनआभीलाभ्याम्आभीलैः
चतुर्थीआभीलायआभीलाभ्याम्आभीलेभ्यः
पञ्चमीआभीलात् / आभीलाद्आभीलाभ्याम्आभीलेभ्यः
षष्ठीआभीलस्यआभीलयोःआभीलानाम्
सप्तमीआभीलेआभीलयोःआभीलेषु
सम्बोधनहे आभीलहे आभीलेहे आभीलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आभील
आभील
ābhīla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दुःख के और नाम (1.9.4) कष्ट · कृच्छ्र · इनमें · वे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आभील संज्ञा पुं॰ [सं॰] दु:ख । कष्ट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-भील mfn. (√ भी), formidable, fearful, MBh.
suffering pain, L.
आ-भील n. bodily pain, misfortune, L.;
आभील [cf. Hib. abhéil, ‘terrible, dreadful’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (145,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आभील a. [आभियं लाति ददाति लाक] 1 Fearful, terrible; Śi. 18. 78. [] --2 Suffering from. --लं Injury, physical pain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0248-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभील न० समन्तात् भयं लाति ददाति ला--क । १ कष्टे २ दुःखे ३ भयानके तदस्यास्ति अच् । ४ तद्वति त्रि० “आभीलानि प्राणिनः प्रत्यवश्यन्” माघः । “रात्रौ नि- शाशे साभीले गतेऽर्द्धसमयै नृप” इति भा० व० प० ११ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0758,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभीलं, क्ली, (आ समन्तात् भियं लाति जनयति । आङ् + भी + ला + क ।) कष्टं । कृच्छ्रं । इत्यमरः ॥ (भयावहः, भीतिजनकः । यथा मेदिनी, -- “आभीलं न द्वयोः कृच्छ्रे वाच्यलिङ्गं भयानके” ॥ यथा महाभारते, -- “रात्रौ निशीथे स्वाभीले गतेऽर्द्धसमये नृप । प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां घोरकर्म्मणाम्” ॥)
आभीलः, त्रि, (आङ् + भी + ला + क ।) कष्टयुक्तः । इत्यमरः ॥ भयानकः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-179-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आभीलम्आभील (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आभील (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | आभील (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आभीलम् 📚 ➤ भयानक , भीषण
संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आभील 📚दु:ख । कष्ट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आभील
दुःख के और नाम (१.९.४) — कष्ट, कृच्छ्र, इनमें, वे

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आभीलम्: आभियं लाति ददाति-ला+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें