🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:15:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आमंद्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आमम्+द्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आमम्

अर्थ: जाना, शब्द करना, सेवा करना

संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

अंग्रेज़ी: to go, to sound, to serve, to help, to be slave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  2. अव्यय — अम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. आम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. आम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. आम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अम् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, शब्द करना, सेवा करना (गतौ शब्दे सम्भक्तौ च)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआमत् / आमद्आमताम्आमन्
मध्यमआमःआमतम्आमत
उत्तमआमम्आमावआमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अमति · लिट्: आम · लुट्: अमिता · लृट्: अमिष्यति · लोट्: अमतात् · लङ्: आमत् · विधिलिङ्: अमेत् · आशीर्लिङ्: अम्यात् · लुङ्: आमीत् · लृङ्: आमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अमन · ण्वुल्: अमकः · तृच्: अमिता · यत्: अम्यः · तव्य: अमितव्यः · अनीयर्: अमनीयः · क्त: आन्तः · क्तवतु: आन्तवान् · शतृ: अमन् · स्य-शतृ: अमिष्यन् · क्त्वा: अमित्वा · ल्यप्: प्राम्य · तुमुन्: अमितुम् · णमुल्: अमम् · घञ्: अमः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आमिवान्

द्र

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. 2. द्रा?), AV. xi, 7, 3 (cf. उत्तर-द्र॑ [or द्रु॑?], क्रिष्ण-, मधु-).

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रःद्रौद्राः
द्वितीयाद्रम्द्रौद्रान्
तृतीयाद्रेणद्राभ्याम्द्रैः
चतुर्थीद्रायद्राभ्याम्द्रेभ्यः
पञ्चमीद्रात् / द्राद्द्राभ्याम्द्रेभ्यः
षष्ठीद्रस्यद्रयोःद्राणाम्
सप्तमीद्रेद्रयोःद्रेषु
सम्बोधनहे द्रहे द्रौहे द्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अम्
अम्
am
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अम् ind. quickly, a little, (g. चादि, q.v.)
2. अम् the termination अम् in the comparative and other forms used as ind., e.g. प्रतरम्, &c., (g. स्वर्-आदि, q.v.)
3. अम् अमति, to go, L.; to go to or towards, L.; to serve or honour, L.; to sound, L.; (Imper. Ā. 2. sg. अमीष्व; aor. आमीत्; cf. अभ्य्-√ अम्) to fix, render firm, TS.; (perf. p. acc. sg. एमुषम् for एमिवांसम्) to be pernicious or dangerous, RV. viii, 77, 10 : Caus. आमयति (impf. आमयत्; aor. Subj. आममत्) to be afflicted or sick, RV.; AV.; VS. (cf. अन्-आमयत्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम् ind. 1 Quickly. --2 A little.
अम् {c1c} P. [अमति अमितुं, अमित; Ved. pres. अमिति; अमीति] 1 To go; to go to or towards. --2 To serve, honour. --3 To sound. --4 To eat. {c10c} P. or Caus. ( आमयति) 1 To come upon, attack, afflict with sickness or pain from disease. --2 To be ill or be afflicted or diseased. --With सं Ved. {c1c} A. {1} to convince oneself of, ascertain. {2} to ally or connect oneself with. --3 To fix or settle oneself.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम् अव्य० चु० अम--क्विप् स्वरादि० । १ अल्पे २ शीघ्रतायाञ्च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0316,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्, व्य, (अम् + क्विप्, स्वरादित्वादव्ययत्वमस्य ।) शीघ्रता । अल्पं । इति व्याडिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-081-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आमम्अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — अम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | आम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
द्रद्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आमम् 📚 ➤ जाना, शब्द करना, सेवा करना
संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

द्र 📚 ➤ m. (fr. 2. द्रा?), AV. xi, 7, 3 (cf. उत्तर-द्र [or द्रु?], कृष्ण-, म… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. 2. द्रा?), AV. xi, 7, 3 (cf. उत्तर-द्र॑ [or द्रु॑?], क्रिष्ण-, मधु-).

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अम् 📚ind. quickly, a little, (g. चादि, q.v.)🔵🟣🟢🟤
द्र 📚m. (fr. 2. द्रा?), AV. xi, 7, 3 (cf. उत्तर-द्र [or द्रु?], कृष्ण-, म…🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आमंद्रआमम् + द्रअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें