🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:52:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आमनाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आमनाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आमनाय

अर्थ: बीमार होना, रोग ग्रस्त होना, अजीर्ण रोग युक्त होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: रोगे

अंग्रेज़ी: to be ill,to be sick, to have stomach ache

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आमन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अम् + ल्युट्
  2. मन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + मन् + अच्
  3. मन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + मन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — आमन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआमनम्आमनेआमनानि
द्वितीयाआमनम्आमनेआमनानि
तृतीयाआमनेनआमनाभ्याम्आमनैः
चतुर्थीआमनायआमनाभ्याम्आमनेभ्यः
पञ्चमीआमनात् / आमनाद्आमनाभ्याम्आमनेभ्यः
षष्ठीआमनस्यआमनयोःआमनानाम्
सप्तमीआमनेआमनयोःआमनेषु
सम्बोधनहे आमनहे आमनेहे आमनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अम् (चुरादिगण) · अर्थ: बीमार होना, रोग ग्रस्त होना, अजीर्ण रोग युक्त होना (रोगे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआमयतिआमयतःआमयन्ति
मध्यमआमयसिआमयथःआमयथ
उत्तमआमयामिआमयावःआमयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आमयति · लट् (आत्मने.): आमयते · लिट्: आमयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): आमयाञ्चक्रे · लुट्: आमयिता · लुट् (आत्मने.): आमयिता · लृट्: आमयिष्यति · लृट् (आत्मने.): आमयिष्यते · लोट्: आमयतात् · लोट् (आत्मने.): आमयताम् · लङ्: आमयत् · लङ् (आत्मने.): आमयत · विधिलिङ्: आमयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): आमयेत · आशीर्लिङ्: आम्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): आमयिषीष्ट · लुङ्: आमिमत् · लुङ् (आत्मने.): आमिमत · लृङ्: आमयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आमयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: आमन · ण्वुल्: आमकः · तृच्: आमयिता · यत्: आम्यः · तव्य: आमयितव्यः · अनीयर्: आमनीयः · क्त: आमितः · क्तवतु: आमितवान् · शतृ: आमयन् · स्य-शतृ: आमयिष्यन् · शानच्: आमयमानः · क्त्वा: आमयित्वा · ल्यप्: प्राम्य · तुमुन्: आमयितुम् · णमुल्: आमम् · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आमयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आमन
आमन
āmana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आमन संज्ञा स्त्री॰[देश॰]
१. वह भूमि जिसमें साल भर में केवल एक ही फसल उत्पन्न हो ।
२. बंगाल के धान की जाड़े की फसल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आमन n. sickness, disease
(for 2. आमन See आ-√ मन्.)
2. आ-मन n. friendly disposition, inclination, affection, TS. ii, 3, 9, 1 and 2; MaitrS.
(for 1. आमन See under 2. आम.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (146,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आमनं Ved. Friendly disposition or inclination, affection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0248-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आमनायआमन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अम् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: मन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + मन् + अच् | मन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + मन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आमनाय 📚 ➤ बीमार होना, रोग ग्रस्त होना, अजीर्ण रोग युक्त होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: रोगे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आमन 📚वह भूमि जिसमें साल भर में केवल एक ही फसल उत्पन्न हो🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आमनाय: अम् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें