🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:34:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आमन्दा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आमम्+दा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आमम्

अर्थ: बीमार होना, रोग ग्रस्त होना, अजीर्ण रोग युक्त होना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: रोगे

अंग्रेज़ी: to be ill,to be sick, to have stomach ache

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — अम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. आम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. आम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  5. आम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अम् (चुरादिगण) · अर्थ: बीमार होना, रोग ग्रस्त होना, अजीर्ण रोग युक्त होना (रोगे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआमयतिआमयतःआमयन्ति
मध्यमआमयसिआमयथःआमयथ
उत्तमआमयामिआमयावःआमयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आमयति · लट् (आत्मने.): आमयते · लिट्: आमयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): आमयाञ्चक्रे · लुट्: आमयिता · लुट् (आत्मने.): आमयिता · लृट्: आमयिष्यति · लृट् (आत्मने.): आमयिष्यते · लोट्: आमयतात् · लोट् (आत्मने.): आमयताम् · लङ्: आमयत् · लङ् (आत्मने.): आमयत · विधिलिङ्: आमयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): आमयेत · आशीर्लिङ्: आम्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): आमयिषीष्ट · लुङ्: आमिमत् · लुङ् (आत्मने.): आमिमत · लृङ्: आमयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आमयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: आमन · ण्वुल्: आमकः · तृच्: आमयिता · यत्: आम्यः · तव्य: आमयितव्यः · अनीयर्: आमनीयः · क्त: आमितः · क्तवतु: आमितवान् · शतृ: आमयन् · स्य-शतृ: आमयिष्यन् · शानच्: आमयमानः · क्त्वा: आमयित्वा · ल्यप्: प्राम्य · तुमुन्: आमयितुम् · णमुल्: आमम् · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आमयाम्बभूवान्

दा

अर्थ: काटना, कतराना

संस्कृत: लवने

अंग्रेज़ी: to cut

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  3. दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
  4. दा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: दै + अच्
  5. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  6. दा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  7. दो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  8. दा धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दा (अदादिगण) · अर्थ: काटना, कतराना (लवने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदात् / अदाद्अदाताम्अदान् / अदुः
मध्यमअदाःअदातम्अदात
उत्तमअदाम्अदावअदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दाति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दातात् · लङ्: अदात् · विधिलिङ्: दायात् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दान् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अम्
अम्
am
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अम् ind. quickly, a little, (g. चादि, q.v.)
2. अम् the termination अम् in the comparative and other forms used as ind., e.g. प्रतरम्, &c., (g. स्वर्-आदि, q.v.)
3. अम् अमति, to go, L.; to go to or towards, L.; to serve or honour, L.; to sound, L.; (Imper. Ā. 2. sg. अमीष्व; aor. आमीत्; cf. अभ्य्-√ अम्) to fix, render firm, TS.; (perf. p. acc. sg. एमुषम् for एमिवांसम्) to be pernicious or dangerous, RV. viii, 77, 10 : Caus. आमयति (impf. आमयत्; aor. Subj. आममत्) to be afflicted or sick, RV.; AV.; VS. (cf. अन्-आमयत्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम् ind. 1 Quickly. --2 A little.
अम् {c1c} P. [अमति अमितुं, अमित; Ved. pres. अमिति; अमीति] 1 To go; to go to or towards. --2 To serve, honour. --3 To sound. --4 To eat. {c10c} P. or Caus. ( आमयति) 1 To come upon, attack, afflict with sickness or pain from disease. --2 To be ill or be afflicted or diseased. --With सं Ved. {c1c} A. {1} to convince oneself of, ascertain. {2} to ally or connect oneself with. --3 To fix or settle oneself.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम् अव्य० चु० अम--क्विप् स्वरादि० । १ अल्पे २ शीघ्रतायाञ्च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0316,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्, व्य, (अम् + क्विप्, स्वरादित्वादव्ययत्वमस्य ।) शीघ्रता । अल्पं । इति व्याडिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-081-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आमम्अव्यय — अम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: आम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | आम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
दादा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् | दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आमम् 📚 ➤ बीमार होना, रोग ग्रस्त होना, अजीर्ण रोग युक्त होना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: रोगे

दा 📚 ➤ काटना, कतराना
संस्कृत: लवने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अम् 📚ind. quickly, a little, (g. चादि, q.v.)🔵🟣🟢🟤
द् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आमन्दाआमम् + दापरसवर्ण (अनुस्वार) वा पदान्तस्य (८.४.५९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आमम्: अम् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें