🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:22:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आयः

अर्थ: पहुँचना, आ जाना

व्युत्पत्ति: आ+इ+अच्, अय+घञ् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआयःआयौआयाः
द्वितीयाआयम्आयौआयान्
तृतीयाआयेनआयाभ्याम्आयैः
चतुर्थीआयायआयाभ्याम्आयेभ्यः
पञ्चमीआयात् / आयाद्आयाभ्याम्आयेभ्यः
षष्ठीआयस्यआययोःआयानाम्
सप्तमीआयेआययोःआयेषु
सम्बोधनहे आयहे आयौहे आयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आय
आय
āya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आय १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आमदनी । आमद । लाम । प्रप्ति । धनागम । यौ॰—आयव्यय ।
२. जन्मकुंड़ली में ११ वाँ स्थान ।
३. आगमन । आना (को॰) ।
१. अंत:पुररक्षक (को॰) ।
आय २ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आयु] दे॰ आयु । उ॰— धन्य ते जे मीन से अवधि अंबु आय है ।—तुलसी ग्रं॰ पृ॰ ३३७ ।
आय ३ क्रि॰ अ॰ [सं॰ अस्=होना] पूरानी हिंदी के 'आसना' या 'आहना' (होना) क्रिया का वर्तमानकलिक रुप । (शुद्ब शब्द॰ आहि है ।) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आय m. (fr. आ-√ इ), arrival, approach, RV. ii, 38, 10; ChUp.
income, revenue
gain, profit, Pāṇ.; Mn.; Yājñ.; MBh.; Hit. &c.
the eleventh lunar mansion, VarBṛS.
a die, Jyot.
the number four, ib.
N. of a kind of formulas inserted at particular occasions of a sacrifice, ŚāṅkhŚr. Comm.
the guard of the women's apartments, L.
आय &c. See p. 147, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (147,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयः [आ इ-अच्, अय्-घञ् वा] 1 Arrival, approach. --2 Gaining or acquisition of money, acquiring (opp. व्यय); आये दुःखं व्यये दुःखं Pt. 1. 163. --3 Income, revenue, receipt; ग्रामेषु स्वामिग्राह्यो भाग आयः Sk.; Y. 1. 322, 326; Mk. 2. 6; आयद्वाराणि Dk. 162 sources of income; आयव्ययौ च नियतावाकरान् कोषमेव च Ms. 8. 419; आयाधिकं व्ययं करोति he lives beyond his means. --4 Gain, profit. --5 The eleventh house (in astrology). --6 The guard of the women's apartments. --Comp. --व्ययौ (dual) receipt and disbursement, income and expenditure. --स्थानं a place where revenues are collected.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0250-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आय पु० आ--इण--अच् अय--घञ् वा । १ लाभे २ प्राप्तौ, “आयव्ययविशोधितात्” स्मृतिः आयव्ययौ च नियता- वाकरान् कोषमेव च” मनुः । ३ धनागमे, ज्योतिषोक्ते लग्नावधिके राश्यवधिके च ४ एकादशस्थाने, ४ वनितागार- पालके च कर्मणि अच् घञ् वा । ग्रामादितः स्वामिग्रा- ह्यभागे, लभ्ये ५ धनादौ “तदस्मिन् वृद्ध्यायलाभोपदा दीयते” पा० ग्रामेषु स्वामिग्राह्योभाग आयः” सि० कौ० लग्नायधिकैकादशस्थानस्यायत्वं च तत्- स्थाने आयस्य चिन्तनीयत्वात् । तत्र वर्षलग्नावधि- कैकादशस्थाने ग्रहविशेषयोगादिभिरायोपायविवेकः । नीलकण्ठता० “अब्दपे ज्ञेऽर्थगे लाभो बाणिज्यात् शुभदृग्युते । सेन्थिहेऽस्मिन् लग्नगे तु लामः पठ- नलेखनात् । अस्मिन् षष्ठाष्टान्त्यगते सक्रूरे नीचकर्मतः । क्रूरेक्षणेन लाभोऽस्तंगतेन लिखनादिभिः । जीवेऽब्दपे क्रूरहते लग्ने हानिर्नृपाद्भयम् । अस्मिन्नधिकृते द्यूने व्यवहाराद्धनाप्तयः । लग्नाधिपेनेत्थशाले लाभः स्वजनगौ- रवम् । सर्वेऽपि लाभे वित्ताप्त्यै सबला निर्बला न तु । सवीर्य्योज्ञः समुथहोलग्ने ऽर्थसहमे शुभम् । ददाति खात- द्रव्यस्य लाभः पापदृशा न तु” । आयसहमन्तु सहमशब्दे बक्ष्य- ते आयभावानयनञ्च ५१९ पृष्ठे अष्टमभावशब्दोक्तदिशावसे- यम् । जन्मग्नावधिकैकादशस्थाने ग्रहस्थित्यादिभिरायविवेकः जातकप० उक्तः यथा “स्वामिसद्ग्रहयुतेक्षित आये सर्वलाभ सहितः शुभवर्गे । क्रूरदृष्टिसहिते खलवर्गेनो शुभं खल- शुभे च विमिश्रम् । सर्व्वखेचरयुतं त्वथ दृष्टं लाभभम्बहुल- लाभकरन्तु । तत्र यो बलयुतो निजवृत्त्यास्वं धनं दिशति सम्यगतुच्छम् । उच्चे स्वमित्रगृहगोवलवांश्च पूर्ण्णं, शत्रोर्गृहे तु खचरश्चरणं ददाति । नीचारिभांशकगतोऽर्द्धफलप्रदः स्यादस्तं गतोऽल्पकफलः खलु लाभभावे । लाभभे रवि- युतीक्षणवर्गैः संयुते नृपचतुष्पदचौर्य्यैः । युद्धतोऽपि हि धनं विधुजैस्तैस्तोयदन्तियुवतिप्रभवं स्यात् । लाभे कुजे क्षितयुते कुजवर्गयुक्ते वित्तं प्रबालमणिभूषणकाञ्चनाढ्यम् । स्यात् साहसैश्च गमनागमनैस्तथाग्निशस्त्रप्रपञ्चजनितैर्वच- लान्मुनीनाम् । बुधदृष्टेऽथ वा युक्ते लाभे बुधगणेऽपि वा । [] वित्तं लिखनशिल्पाद्यैरङ्गवेसरकाम्यजम् । आये वृह- स्पतियुतीक्षणवर्गयुक्ते यज्ञादिहेनसुतविक्रमनागरैः स्वम् । शौक्रेक्षणे गणयुते गमनाङ्गनाभ्योवाराङ्गनारजतपत्रमयं धनं स्यात् । शनिपुक्ते लाभगृहे शनिदृष्टे शनेर्गणे । महिषी लोहकृष्युयं धनं स्थावरकर्मभिः । निजाब्दकेऽर्कः प्रचु- रार्थलाभं लक्ष्मीं कुजोऽब्जश्च धनं नृपाब्दे । ज्ञः पञ्चवेदे धनसिन्द्रपूज्यो लक्ष्मीं सितोऽर्के कुजवच्छनिस्तु” । राश्य- वधिकैकादस्थाने च गोचरे सर्वे ग्रहाः शुभाः “सर्वेऽप्यु- पान्त्ये शुभाः” इत्युक्तेः अत्र विशेषो गोचरशब्दे वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0770-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयः, पुं, (आङ् + या + ड ।) धनागमः । प्राप्तिः । लाभः । (यथा मनुः । ८ । ४१९ । “अहन्यहन्यवेक्षेत कर्म्मान्तान् वाहनानि च । आयव्ययौ च नियतावाकरान् कोषमेव च” ॥) स्त्र्यगाररक्षकः । इति हलायुधः ॥ (ज्योतिष- प्रसिद्धमेकादशभवनम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-185-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आय" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आयःआय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अय् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आयः 📚 ➤ पहुँचना, आ जाना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आय 📚आमदनी । आमद । लाम । प्रप्ति । धनागम । यौ॰—आयव्यय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आयः: अय् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें