🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:08:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आयतीगव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आयती+गव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आयती

अर्थ: लम्बाई, विस्तार

संस्कृत: प्रभावः · पर्याय: धामन्, अधिष्ठान, वीर्य, अनुभाव, तेजस्

व्युत्पत्ति: आ+या+डति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आयति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. आयति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. यती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + इ + शतृ
  4. आयति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. यति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + यम् + क्तिन्
  6. यति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + यम् + क्तिन्
  7. यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + इ + शतृ
  8. यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + इ + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आयति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआयतिःआयतीआयतयः
द्वितीयाआयतिम्आयतीआयतीः
तृतीयाआयत्याआयतिभ्याम्आयतिभिः
चतुर्थीआयतये / आयत्यैआयतिभ्याम्आयतिभ्यः
पञ्चमीआयतेः / आयत्याःआयतिभ्याम्आयतिभ्यः
षष्ठीआयतेः / आयत्याःआयत्योःआयतीनाम्
सप्तमीआयतौ / आयत्याम्आयत्योःआयतिषु
सम्बोधनहे आयतेहे आयतीहे आयतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

गव

अर्थ: कुछ समासों, विशेषकर स्वरों से आरम्भ होने वाले शब्दों के आरम्भ में ‘गो’ शब्द का स्थानापन्न पर्याय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागवःगवौगवाः
द्वितीयागवम्गवौगवान्
तृतीयागवेनगवाभ्याम्गवैः
चतुर्थीगवायगवाभ्याम्गवेभ्यः
पञ्चमीगवात् / गवाद्गवाभ्याम्गवेभ्यः
षष्ठीगवस्यगवयोःगवानाम्
सप्तमीगवेगवयोःगवेषु
सम्बोधनहे गवहे गवौहे गवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आयति
आयति
āyati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भविष्य का समय (2.8.29)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] भावी आय । आगे । होनेवाली आमदनी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-यति f. stretching, extending, RV. i, 139, 9
extension, length, Kād.
following or future time
the future, ‘the long run’, MBh.; R.; Mn.; Pañcat. &c.
posterity, lineage
descendant, son, Daś.
expectation, hope, Kathās.; Kād.
majesty, dignity, L.
restraint of mind, L.
N. of a daughter of Meru, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (148,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयतिः f. 1 Length, extension. --2 Future time, the future; ˚भंग K. 55 (length also), 58, Dk. 29; भूयसी तव यदायतायतिः Śi. 14. 5; रहयत्यापदुपेतमायतिः Ki. 2. 14; Ms. 7. 169; अनायति क्षमं वचः Pt. 3. 112 imprudent, not good for the future; ˚ग्लानिभूतः Mu. 4. 12; स्थिर˚ Ki. 1. 23, permanent. --3 Future consequence or result; आयतिं सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् Ms. 7. 178; Ki. 1. 15, 2. 43, 3. 43; Ki. 4. 21 fruit-yielding season. --4 Majesty, dignity. --5 Stretching the hand, accepting, obtaining. --6 Work (कर्मन्); यथा मित्रं ध्रुवं लब्ध्वा कृशमप्यायतिक्षमं Ms. 7. 208 (कर्मक्षमं Kull.). --7 Connection, junction. --8 Meeting, union. --9 Source, descent; तदायतिः Dk. 154 descended from him. --10 Restraint (of mind).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0251-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयति(ती) त्रि० आ + या--डति वा ङीप् । १ उत्तरकाले आ- गामिकाले २ प्रभावे कोषदण्डजे तेजसि ३ फलदानकाले च । [] “आयतिं सर्व्वकालानां तदात्वं च विचारयेत्” मनुः “भूयसी तव यदायतायति” माघः “नियता लघुता निरा- यतेः” किरा० । आ + यम--क्तिन् । ४ आयामे दैर्घ्ये । “सीमानमत्यायतयोऽत्यजन्त” माघः । ५ संयमे “केशन- खानामायतिभङ्गः” काद०६ प्रापणे ७ सङ्गमे च अत्र क्तिन्न- न्तत्वात् न ङीबिति भेदः । ८ कर्म्मणि च “हिरण्यभूमिसं- प्राप्त्या पार्थिवो न तथैधते । यया मित्रं ध्रुवं लब्ध्वा कृशमप्यायतिक्षमम्” मनुः । “आयतिक्षमं कर्म्मक्षमम्” कुल्लू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0771-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयतिः, स्त्री, (आङ् + यम् + क्तिन् ।) उत्तरकालः । भविष्यत्कालः । (यथा मनुः, ७ । १६९, ७ । १७८ । “यदावगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः । तदात्वे चाल्पिकां पीडां तदा सन्धिं समाश्रयेत्” । “आयतिं सर्व्वकार्य्याणां तदात्वञ्च विचारयेत्” ॥) प्रभावः । कोषदण्डजं तेजः । इत्यमरः ॥ दैर्घ्यं । सङ्गः । इति विश्वहेमचन्द्रौ ॥ प्रापणं । इति धरणी ॥ (राजतरङ्गिणी । “प्रतापमायतिं शोभां हेमन्ताहस्य वारिदः । स्मृतिशेषां करोत्येव लोभश्च पृथिवीभुजां” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-185-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आयतीआयति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: आयति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | यती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + इ + शतृ
गवगव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गु + अच्)
अन्य सम्भावना: गव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आयती 📚 ➤ लम्बाई, विस्तार
संस्कृत: प्रभावः · पर्याय: धामन्, अधिष्ठान, वीर्य, अनुभाव, तेजस्

गव 📚 ➤ कुछ समासों, विशेषकर स्वरों से आरम्भ होने वाले शब्दों के आरम्भ में ‘गो’ शब्द का स्थानापन्न पर्याय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आयति 📚भावी आय । आगे । होनेवाली आमदनी🟠🔵🟣🟢🟤
गव 📚एक बंदर का नाम जो रामचंद्र जी की सेना में था🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आयति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गव: गु + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.४ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें