🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:15:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आयोजित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आयोजित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आयोजित

अर्थ: संयत करना, बांधना, वश में रखना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: संयमने

अंग्रेज़ी: to restrain, to control, to bind

व्युत्पत्ति: युज्+ णिच्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. योजित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + युज् + क्त
  2. योजित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + युज् + क्त
  3. आयोजित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आयोजित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — योजित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायोजितःयोजितौयोजिताः
द्वितीयायोजितम्योजितौयोजितान्
तृतीयायोजितेनयोजिताभ्याम्योजितैः
चतुर्थीयोजिताययोजिताभ्याम्योजितेभ्यः
पञ्चमीयोजितात् / योजिताद्योजिताभ्याम्योजितेभ्यः
षष्ठीयोजितस्ययोजितयोःयोजितानाम्
सप्तमीयोजितेयोजितयोःयोजितेषु
सम्बोधनहे योजितहे योजितौहे योजिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — युज् (चुरादिगण) · अर्थ: संयत करना, बांधना, वश में रखना (संयमने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयोजति / योजयतियोजतः / योजयतःयोजन्ति / योजयन्ति
मध्यमयोजयसि / योजसियोजथः / योजयथःयोजथ / योजयथ
उत्तमयोजयामि / योजामियोजयावः / योजावःयोजयामः / योजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: योजति · लट् (आत्मने.): योजयते · लिट्: युयोज · लिट् (आत्मने.): योजयाञ्चक्रे · लुट्: योक्ता · लुट् (आत्मने.): योजयिता · लृट्: योक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): योजयिष्यते · लोट्: योजतात् · लोट् (आत्मने.): योजयताम् · लङ्: अयोजत् · लङ् (आत्मने.): अयोजयत · विधिलिङ्: योजयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): योजयेत · आशीर्लिङ्: युज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): योजयिषीष्ट · लुङ्: अयूयुजत् · लुङ् (आत्मने.): अयूयुजत · लृङ्: अयोक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अयोजयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: योजन · ण्वुल्: योजकः · तृच्: योक्ता · यत्: योज्यः · ण्यत्: योज्यः · तव्य: योक्तव्यः · अनीयर्: योजनीयः · क्त: युक्तः · क्तवतु: युक्तवान् · शतृ: योजन् · स्य-शतृ: योक्ष्यन् · शानच्: योजयमानः · क्त्वा: युक्त्वा · ल्यप्: प्रयुज्य · तुमुन्: योक्तुम् · णमुल्: योजम् · घञ्: योगः · क्तिन्: युक्ति · क्वसु: युयुज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — योजित
योजित
yojita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योजित वि॰ [सं॰]
१. जिसकी योजना की गई हो ।
२. जोड़ा हुआ
३. नियम से बद्ध किया हुआ । नियमित ।
४. रचा हुआ । बनाया हुआ । रचित । घटित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योजित mfn. yoked, harnessed, BhP.
used, employed, applied, performed, MBh.
undertaken, begun, Yājñ.
appointed to, charged with (loc.), BhP.
tied or fastened to, put or placed in (loc.), ib.
joined, connected, put together, arranged, composed, MBh.; R.
supplied or furnished with (instr. or comp.), VarBṛS.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (858,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योजितं, त्रि, कारितयोजनम् । ञ्यन्तयुजधातोः कर्म्मणि क्तप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (यथा, भाग- वते । ४ । २१ । २२ । “अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-062-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "योजित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आयोजितयोजित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + युज् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: योजित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + युज् + क्त | आयोजित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आयोजित 📚 ➤ संयत करना, बांधना, वश में रखना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: संयमने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
योजित 📚जिसकी योजना की गई हो🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आयोजित: आ + युज् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें