🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:52:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरण्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरण्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरण्य

अर्थ: शब्द करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — आ + रण् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. आरण्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आरण्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आरण्या (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रण् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरणतिरणतःरणन्ति
मध्यमरणसिरणथःरणथ
उत्तमरणामिरणावःरणामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रणति · लिट्: रराण · लुट्: रणिता · लृट्: रणिष्यति · लोट्: रणतात् · लङ्: अरणत् · विधिलिङ्: रणेत् · आशीर्लिङ्: रण्यात् · लुङ्: अरणीत् · लृङ्: अरणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रणन · ण्वुल्: राणकः · तृच्: रणिता · ण्यत्: राण्यः · तव्य: रणितव्यः · अनीयर्: रणनीयः · क्त: रणितः · क्तवतु: रणितवान् · शतृ: रणन् · स्य-शतृ: रणिष्यन् · क्त्वा: रणित्वा · ल्यप्: प्ररण्य · तुमुन्: रणितुम् · णमुल्: राणम् · घञ्: राणः · क्तिन्: राण्टि · क्वसु: रेणिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रण्
रण्
raṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्वनि (3.2.8) क्वण
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रण् or रन् (cf. √ रम्) cl. 1. 4. P. रणति, रण्यति (2. du. रण्यथः, RV. i, 112, 18; pf. रारण or ररण, RV.; aor. अराणिषुः, रणिष्टन, ib.), to rejoice, be pleased, take pleasure in (loc., rarely acc.), RV.; to gladden, delight, gratify, ib. : Caus. रणयति, ˚ते, to cheer, gladden, exhilarate with (instr. or loc.), RV.; to be at ease, be pleased or satisfied with, delight in (loc.), ib.; TS.; AV. : Intens. (Subj. रारणत्, रारन्; Impv. रारन्धि, रारन्तु) = Caus. (as well in the trans. as in the intrans. meanings), RV.
2. रण् cl. 1. P. (Dhātup. xiii, 2) रणति (Gr. also pf. रराण fut. रणिता &c.), to sound, ring, rattle, jingle, Kāv.; Pur. : Caus. रणयति (aor. अरीरणत् or अरराणत्, Pat. on Pāṇ. vii, 4, 3), to make resound, BhP. : Desid. रिरणिषति Gr.: Intens. रंरण्यते, रंरण्टि, ib.
3. रण् cl. 10. P. रणयति, to go, Dhātup. xix, 33; 56.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रण् {c1c} P. (रणति, रणित) 1 To sound, ring, tinkle, jingle (as anklets &c.): रणद्भिराघट्टनया नभस्वतः पृथग्विभिन्नश्रुतिमंडलैः स्वरैः Śi. 1. 10; चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितसुरतवितानं Gīt. 2. --2 To go. --3 Ved. To rejoice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0902-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरण्यअव्यय — आ + रण् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: आरण्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आरण्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरण्य 📚 ➤ शब्द करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रण् 📚or रन् (cf. √ रम्) cl. 1. 4. P. रणति, रण्यति (2. du. रण्यथः, RV. i,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आरण्य: आ + रण् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें