🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:52:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आराधय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आराधय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आराधय

अर्थ: बढ़ना

संस्कृत: वृद्धिसिद्धिद्रोहदैवपर्यालोचनादिषु च

अंग्रेज़ी: to grow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + राध् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  2. आ + राध् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  3. आराधय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आराधय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — राध् (दिवादिगण) · अर्थ: बढ़ना (वृद्धिसिद्धिद्रोहदैवपर्यालोचनादिषु च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमराध्यतात् / राध्यताद् / राध्यतुराध्यताम्राध्यन्तु
मध्यमराध्य / राध्यतात् / राध्यताद्राध्यतम्राध्यत
उत्तमराध्यानिराध्यावराध्याम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: राध्यति · लिट्: रराध · लुट्: राद्धा · लृट्: रात्स्यति · लोट्: राध्यतात् · लङ्: अराध्यत् · विधिलिङ्: राध्येत् · आशीर्लिङ्: राध्यात् · लुङ्: अरात्सीत् · लृङ्: अरात्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राधन · ण्वुल्: राधकः · तृच्: राद्धा · ण्यत्: राध्यः · तव्य: राद्धव्यः · अनीयर्: राधनीयः · क्त: राद्धः · क्तवतु: राद्धवान् · शतृ: राध्यन् · स्य-शतृ: रात्स्यन् · क्त्वा: राद्ध्वा · ल्यप्: प्रराध्य · तुमुन्: राद्धुम् · णमुल्: राधम् · घञ्: राधः · क्तिन्: राद्धि · क्वसु: रराध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — राध्
राध्
rādh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
वैशाख के (1.4.17) माधव
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राध् (cf. √ ऋध् and रध्) cl. 5. 4. P. (Dhātup. xxvii, 16; xxvi, 71) राध्नोति, राध्यति (Ved. also pr. राधति and राध्यते; pf. रराध, RV. &c. &c. [2. sg. रराधिथ or रेधिथ, cf. Pāṇ. vi, 4, 123]; aor., अरात्सीत्, राधिषि, AV.; Br.; Prec. राध्यासम्, ib.; fut. राद्धा Gr.; रात्स्यति, AV.; Br.; ind.p. राद्ध्वा, -राध्य, Br.), to succeed (said of things), be accomplished or finished, VS.; TS.; AV.; to succeed (said of persons), be successful with (instr.), thrive, prosper, RV.; TS.; Br.; GṛŚrS.; to be ready for, submit to (dat.), AV.; to be fit for, partake of, attain to (dat. or loc.), Āpast.; TUp.; (राध्यति) to prophesy to (dat.), Pāṇ. i, 4, 39, Kāś.; to accomplish, perform, achieve, make ready, prepare, carry out, RV.; VS.; Br.; to hit, get at (acc.), TS.; to propitiate, conciliate, gratify, RV.; AitBr.; to hurt, injure, destroy, exterminate, Bhaṭṭ. (cf. Pāṇ. vi, 4, 123) : Pass. राध्यते (aor. अराधि), to be conciliated or satisfied, RV. (cf. राध्यते above) : Caus. राधयति (aor. अरीरधत्, Br.; Pass. राध्यते, MBh.), to accomplish, perform, prepare, make ready, AV. &c. &c.; to make favourable, propitiate, satisfy, TS.; TBr. : Desid. of Caus. रिराधयिषति, Br. : Desid. रिरात्सति or -रित्सति, Pāṇ. vii, 4, 54, Vārtt. 1, Pat. : Intens. राराध्यते, राराद्धि Gr.
राध् [cf. √ इरध्; Goth. garêdan, rathjō; Slav. raditi.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (876,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राध् {vI.v} {c5c} P. (राध्नोति, राद्ध; desid. रिरात्स्रति, but रित्सति ‘to wish to kill’) [] 1 To propitiate, conciliate, please. --2 To accomplish, effect, complete, perform, achieve. --3 To prepare, make ready. --4 To fall to the lot of any one (also {c4c} P.). --5 To injure, destroy, kill, exterminate; वानरा भूधरान् रेधुः Bk. 14. 19. {vII.v} {c4c} P. (राध्यति, राद्ध) 1 To be favourable or merciful. --2 To be accomplished or finished. --3 To propitiate, look to the welfare of (any one, with dat.); कृष्णाय राध्यति गर्गः Sk. (i. e. पृष्टो गर्गः शुभाशुभं पर्यालोचयति). --4 To be successful, to succeed, prosper. --5 To be ready. --6 To kill, destroy. --Caus. (राधयति-ते) 1 To propitiate. --2 To accomplish, complete. --3 To make ready.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0910-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आराधयआ + राध् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) 📚
अन्य सम्भावना: आ + राध् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) | आराधय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आराधय 📚 ➤ बढ़ना
संस्कृत: वृद्धिसिद्धिद्रोहदैवपर्यालोचनादिषु च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
राध् 📚(cf. √ ऋध् and रध्) cl. 5. 4. P. (Dhātup. xxvii, 16; xxvi, 71) राध्नो…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें