🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:00:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरुणिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरुणिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरुणिः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. अरुण), N. of Uddālaka (a renowned Brāhmaṇa teacher, son of Aruṇa Aupaveśi and father of Śveta-ketu), ŚBr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आरुणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आरुणि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआरुणिःआरुणीआरुणयः
द्वितीयाआरुणिम्आरुणीआरुणीन्
तृतीयाआरुणिनाआरुणिभ्याम्आरुणिभिः
चतुर्थीआरुणयेआरुणिभ्याम्आरुणिभ्यः
पञ्चमीआरुणेःआरुणिभ्याम्आरुणिभ्यः
षष्ठीआरुणेःआरुण्योःआरुणीनाम्
सप्तमीआरुणौआरुण्योःआरुणिषु
सम्बोधनहे आरुणेहे आरुणीहे आरुणयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आरुणि
आरुणि
āruṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरुणि संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. अरुण के पुत्र ।
२. सूर्य के पुत्र यम, शनैश्चर आदि ।
३. उद्दालक ऋषि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरुणि m. (fr. अरुण), N. of Uddālaka (a renowned Brāhmaṇa teacher, son of Aruṇa Aupaveśi and father of Śveta-ketu), ŚBr.; AitBr.; MBh.
N. of Auddālaki (= Śveta-ketu), KaṭhUp.
N. of Suparṇeya, a son of Prajāpati, TĀr.
of Vainateya, MBh.
of Taṭāyu, Bālar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (150,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरुणि a. [अरुणस्य अपत्यं इण्] Belonging to, or sprung from, Aruṇa, q. v. --णिः 1 N. of Uddālaka. --2 Descendants of the sage अरुण. --3 The son of the sun, as Yama. --4 The son of Vinatā (वैनतेय).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0254-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरुणि पु० अरुणस्यापत्यम् इञ् । १ उद्दालके गौतमे मुनौ “उद्दा- लकोहारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच” छा० उ० । २ वैशम्पाय- नान्तेवासिभेदे । तस्यान्तेवासिनश्च आलम्ब लङ्ग कमल रुचाभारुणि ताण्ड्यश्यामायन कठ कलापिनोनवेति बो- ध्यम् । तेनाधीतं णिनि । ब्राह्मणे तस्य लुक् । आरुणिः । ३ सामवेदब्राह्मणभेदे आयोदधोम्यशिष्ये ४ मुनिभेदे आयो- दशब्दे उदा० ५ अरुणमुनेरपत्ये पुंस्त्री स्त्रियां ङीप् । “यदारुणीषु तावषीरयुग्ध्वम्” ऋ० १, ६४, ७ । अरुण- स्येदम् इञ् । ६ अरुणसम्बन्धिनि अरुणस्य सूर्य्यस्यापत्यम् इञ् । ७ अरुणतनये अरुणसुतशब्दोक्ते यमादौ । अरुणस्यायमनुजातत्वात् इञ् । अरुणानुजे विनतायाः ८ सुतभेदे । “तार्क्ष्य श्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः । अरुणश्चारुणिश्चैव विनतायाः सुताः स्मृताः” हरिवं ० २२६ अ० “अरुणश्चारुणिश्चैव तस्य प्राञ्जलयः स्थिताः” हरिवं० २६१ अ० । अ रुणस्य गरुडाग्रजस्यापत्यम् इञ् । ९ गरु- डाग्रजस्यापत्ये पुंस्त्री । स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0803,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरुणिःआरुणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरुणिः 📚 ➤ अरुण के पुत्र उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. अरुण), N. of Uddālaka (a renowned Brāhmaṇa teacher, son of Aruṇa Aupaveśi and father of Śveta-ketu), ŚBr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आरुणि 📚अरुण के पुत्र🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬