🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:14:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरेचन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरेचन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरेचन

अर्थ: अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विरेचने

अंग्रेज़ी: to separate, to abort, to purify the body, to sweep, to cleanse the body

व्युत्पत्ति: रिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रेचन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रिच् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रेचन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारेचनम्रेचनेरेचनानि
द्वितीयारेचनम्रेचनेरेचनानि
तृतीयारेचनेनरेचनाभ्याम्रेचनैः
चतुर्थीरेचनायरेचनाभ्याम्रेचनेभ्यः
पञ्चमीरेचनात् / रेचनाद्रेचनाभ्याम्रेचनेभ्यः
षष्ठीरेचनस्यरेचनयोःरेचनानाम्
सप्तमीरेचनेरेचनयोःरेचनेषु
सम्बोधनहे रेचनहे रेचनेहे रेचनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रिच् (रुधादिगण) · अर्थ: अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना (विरेचने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरिणक्तिरिङ्क्तःरिञ्चन्ति
मध्यमरिणक्षिरिङ्क्थःरिङ्क्थ
उत्तमरिणच्मिरिञ्च्वःरिञ्च्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रिणक्ति · लट् (आत्मने.): रिङ्क्ते · लिट्: रिरेच · लिट् (आत्मने.): रिरिचे · लुट्: रेक्ता · लुट् (आत्मने.): रेक्ता · लृट्: रेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रेक्ष्यते · लोट्: रिङ्क्तात् · लोट् (आत्मने.): रिङ्क्ताम् · लङ्: अरिणक् · लङ् (आत्मने.): अरिङ्क्त · विधिलिङ्: रिञ्च्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): रिञ्चीत · आशीर्लिङ्: रिच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रिक्षीष्ट · लुङ्: अरिचत् · लुङ् (आत्मने.): अरिक्त · लृङ्: अरेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरेक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेचन · ण्वुल्: रेचकः · तृच्: रेक्ता · ण्यत्: रेच्यः · तव्य: रेक्तव्यः · अनीयर्: रेचनीयः · क्त: रिक्तः · क्तवतु: रिक्तवान् · शतृ: रिञ्चन् · स्य-शतृ: रेक्ष्यन् · शानच्: रिञ्चानः · क्त्वा: रिक्त्वा · ल्यप्: प्ररिच्य · तुमुन्: रेक्तुम् · णमुल्: रेचम् · घञ्: रेकः · क्तिन्: रिक्ति · क्वसु: रिरिच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रेचन
रेचन
recana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रेचन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दस्त लाना । कोष्ठशुद्धि करना । पेट से मल निकालना ।
२. वह औषध जो मल निकालकर कोठा साफ करे । जुल्लाब । विशेष—सुश्रुत ने छह प्रकार के रेचन द्रव्य कहे हैं—फल, मूल, छाल, तेल, रस और पेड़ों के दूध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचन mf(ई)n. purging, cathartic, aperient, Suśr.
clearing (the head), Car.
रेचन n. the act of emptying, lessening, exhausting, Kām.
emission of breath, exhalation, Yogas., Sch. (cf. रेच and रेचक)
purging, evacuation, Suśr.; Sarvad.
clearing (the head), Car.
a kind of earth, L.
mucus, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (887,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेचनं, --ना [रिच्-ल्युट्] 1 Emptying. --2 Loosening, diminishing. --3 Emitting the breath. --4 Purging. --5 Evacuation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेचन न० रिच्--ल्युट् । १ मलभेदनेन तन्निःसारणे । २ को- ष्ठात् वायोर्नासिकया निःसारणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेचनं, (रिच् + ल्युट् ।) मलभेदनम् । तत्प- र्य्यायः । प्रस्कन्दनम् २ विरेकः ३ विरेचनम् ४ । इति रत्नमाला ॥ रेकः ५ रेचना ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ३ । “रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च ॥” रेचनद्रव्याणि तु सुश्रुते । १ । ४४ । अध्यायतो ज्ञेयानि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-176-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रेचन" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरेचनरेचन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रिच् + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरेचन 📚 ➤ अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: विरेचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रेचन 📚दस्त लाना । कोष्ठशुद्धि करना । पेट से मल निकालना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आरेचन: आ + रिच् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें