🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:03:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आर्जवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आर्जवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आर्जवः

अर्थ: सरलता

अंग्रेज़ी: (fr. ऋजु g. पृथ्वादि, Pāṇ. v, 1, 122), straight

व्युत्पत्ति: ऋजु+अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आर्जव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आर्जव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्जवःआर्जवौआर्जवाः
द्वितीयाआर्जवम्आर्जवौआर्जवान्
तृतीयाआर्जवेनआर्जवाभ्याम्आर्जवैः
चतुर्थीआर्जवायआर्जवाभ्याम्आर्जवेभ्यः
पञ्चमीआर्जवात् / आर्जवाद्आर्जवाभ्याम्आर्जवेभ्यः
षष्ठीआर्जवस्यआर्जवयोःआर्जवानाम्
सप्तमीआर्जवेआर्जवयोःआर्जवेषु
सम्बोधनहे आर्जवहे आर्जवौहे आर्जवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आर्जव
आर्जव
ārjava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्जव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सीधापन । टेढ़ापन' का उलटा ।
२. सरलता । सुगमता ।
३. व्यवहार की सरलता । कुटिलता का अभाव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्जव mfn. (fr. ऋजु, g. पृथ्वादि, Pāṇ. v, 1, 122), straight
honest, sincere, Kathās.
आर्जव m. N. of a teacher, VP.
आर्जव n. straightness, straight direction, Sāh.
rectitude, propriety of act or observance
honesty, frankness, sincerity, ChUp.; Āp.; Gaut.; MBh.; R.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (151,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्जवं [ऋजोर्भावः अण्] 1 Straightness; दूरं यात्युदरं च रोमलतिका नेत्रार्जवं धावति S. D. --2 Straightforwardness, rectitude of conduct, uprightness, honesty, sincerity, open-heartedness; अहिंसा क्षांतिरार्जवं Bg. 13. 7; क्षेत्रमार्जवस्य K. 45; Bh. 2. 22. --3 Simplicity, humility; Ki. 4. 13; Mv. 5. 46.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0255-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्जव न० ऋजोर्भावः अण् । १ सरलतायां “दूरं यात्युदरञ्च रोमलतिका नेत्रार्जवं धावति” सा० द० २ परप्रतारणाराहित्ये सारल्यं च दैहिकं मानसञ्च । तत्र दैहिकं कुटिलसंयोग- राहित्यम् । मानसञ्च बाह्याभ्यन्तरे विहितनिषिद्धयो रेकरूपप्रवृत्तिनिवृत्तिमत्त्वम् बाह्ये यथा प्रवृत्तिनिवृत्ती अन्तरेऽपि तथैव न पुनः अन्तरस्थं भावमप्रकाश्य बाह्ये अन्यथापादनम् । तथा स्वाधिगतार्थागोपनेन यथाज्ञा- तार्थप्रकाशनञ्च मानसं सारल्यं वाचिकमार्जवमपि मनोधीनत्वात् मानसमेव आर्ज्जवं च समचित्तत्वेन लक्षि- तम् । आ० त० भारतवाक्येन । “क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्व- मार्जवं समचित्तता” । आर्जवञ्च महत्त्वसम्पादकोगुण- विशेषः यथोक्तं भा० १ प्र० १६ अ० “सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोषआर्ज्जवम् । शमोदमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः सुतम् । ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्य्यं शौर्य्यं तेजोबलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्य्यं मा- र्द्दवमेव च । प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सहओजोबलं भगः । गाम्भीर्य्यं स्थैर्य्यमास्तिक्यंकीर्त्तिर्मानोऽनहङ्कृतिः । एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः । प्रार्थ्यामहत्त्वमिच्छद्भिः” [] एतच्च ज्ञानसाधनं यथोक्तं गीतायाम् “अमानित्वमद- म्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्य्योपासनं शौचं स्थैर्य्यमात्मविनिग्रहः । इन्द्रियार्थेषु वैराग्यतनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् । असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च सम- चित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु । मयि चानन्ययोगेन भक्तिर- व्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि । अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञान- मिति प्रोक्तम्” ज्ञानं ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्तेर्ज्ञानसाधन- मित्यर्थः स्वार्थे अण् । ३ सरलेऽपि । “सर्वं जिह्मं मृत्यु- पदमार्जवं ब्रह्मणः पदम्” “किं व्याजेनार्जवे जने” रामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0807-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आर्जवःआर्जव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आर्जवः 📚 ➤ सरलता
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. ऋजु g. पृथ्वादि, Pāṇ. v, 1, 122), straight

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आर्जव 📚सीधापन । टेढ़ापन' का उलटा🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आर्जवः: ऋजु+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬