🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:19:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आर्तिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आर्तिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आर्तिः

अर्थ: दुःख, कष्ट, व्यथा, पिड़ा, क्षति

व्युत्पत्ति: आ+ऋ+क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आर्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. र्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रय् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आर्ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्तिःआर्तीआर्तयः
द्वितीयाआर्तिम्आर्तीआर्तीः
तृतीयाआर्त्याआर्तिभ्याम्आर्तिभिः
चतुर्थीआर्तये / आर्त्यैआर्तिभ्याम्आर्तिभ्यः
पञ्चमीआर्तेः / आर्त्याःआर्तिभ्याम्आर्तिभ्यः
षष्ठीआर्तेः / आर्त्याःआर्त्योःआर्तीनाम्
सप्तमीआर्तौ / आर्त्याम्आर्त्योःआर्तिषु
सम्बोधनहे आर्तेहे आर्तीहे आर्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आर्ति
आर्ति
ārti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्ति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पीड़ा । दर्द ।
२. दु:ख । क्लेश ।
३. व्याधि । रोग [को॰] ।
४. विनाश । बर्बादी (को॰) ।
५. बुराई । निंदा [को॰] ।
६. धनुष की कोर (को॰) ।
आर्ति पु † २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ ] दे॰ आरती । उ॰— फेरि रसोई में जाइ समै भए भोग सराइ श्री ठाकुर जी की मंगला आर्ति करि, सिंगार धरते । —दो सौ॰ बावन, भा॰ १, पृ॰१०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्ति f. painful occurrence, pain, injury, mischief; sickness, AV.; VS.; KātyŚr.; R.; Megh. &c.;
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्तिः f. [आ-ऋ-क्तिन्] 1 Distress, affliction, suffering, pain, injury (bodily or mental); आर्तिं न पश्यसि पुरूरवसस्तदर्थे V. 2. 16; आपन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानां Me. 53. --2 Mental agony, anguish; उत्कंठार्ति Amaru. 39. --3 Evil, mischief. --4 Sickness, disease. --5 The end of a bow. --6 Ruin, destruction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0256-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्ति स्त्री आ + ऋ--क्तिन् । १ पीडायाम् २ मनोव्यथायाञ्च । “आर्त्तिं न पश्यसि पुरूरवसस्तदर्थाम्” विक्रमो० । “पार्श्विकद्यूतचौर्य्यार्त्ति प्रतिरूपकसाहसैः” नारदः । “यदि दीक्षितमार्त्तिर्विन्देत्” शत० ब्रा० । “न विद्यमानेष्वर्थेषु नार्त्त्या- मपि यतस्ततः” “नचार्त्तिमृच्छति क्षिप्रम्” इति च मनुः “दाहातिसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्त्तिषु” सुश्रु० ३ विनाशे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0810,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्तिः, स्त्री, (आङ् + ऋ + क्तिन् ।) पीडा । धनु- ष्कोटिः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ रोगः । इति [] राजनिर्घण्टः ॥ (यथा मेघटूते, पूर्व्वमेघे । ५४ । “आपन्नार्त्तिप्रशमनफलाः सम्पदो ह्युत्तमानाम्” । सुश्रुते, -- “दाहातिसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्त्तिषु” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-190-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आर्तिःआर्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: र्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रय् + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आर्तिः 📚 ➤ दुःख, कष्ट, व्यथा, पिड़ा, क्षति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आर्ति 📚पीड़ा । दर्द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आर्तिः: आ+ऋ+क्तिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬