🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:35:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलम्बा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलम्बा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आलम्बा

अर्थ: शब्द करना, शोर करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound, to make noise, to shout

व्युत्पत्ति: लम्ब्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + लम्ब् + अच्
  2. आलम्ब (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. लम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + लम्ब् + अच्
  4. लम्बा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + लम्ब् + अच्
  5. आलम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. आलम्ब (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. लम्बा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: आ + लम्ब् + अच्
  8. आलम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लम्बा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालम्बालम्बेलम्बाः
द्वितीयालम्बाम्लम्बेलम्बाः
तृतीयालम्बयालम्बाभ्याम्लम्बाभिः
चतुर्थीलम्बायैलम्बाभ्याम्लम्बाभ्यः
पञ्चमीलम्बायाःलम्बाभ्याम्लम्बाभ्यः
षष्ठीलम्बायाःलम्बयोःलम्बानाम्
सप्तमीलम्बायाम्लम्बयोःलम्बासु
सम्बोधनहे लम्बेहे लम्बेहे लम्बाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लम्ब् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, शोर करना (शब्दे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलम्बतेलम्बेतेलम्बन्ते
मध्यमलम्बसेलम्बेथेलम्बध्वे
उत्तमलम्बेलम्बावहेलम्बामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लम्बते · लिट् (आत्मने.): ललम्बे · लुट् (आत्मने.): लम्बिता · लृट् (आत्मने.): लम्बिष्यते · लोट् (आत्मने.): लम्बताम् · लङ् (आत्मने.): अलम्बत · विधिलिङ् (आत्मने.): लम्बेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लम्बिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलम्बिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अलम्बिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लम्बन · ण्वुल्: लम्बकः · तृच्: लम्बिता · ण्यत्: लम्ब्यः · तव्य: लम्बितव्यः · अनीयर्: लम्बनीयः · क्त: लम्बितः · क्तवतु: लम्बितवान् · शानच्: लम्बमानः · क्त्वा: लम्बित्वा · ल्यप्: प्रलम्ब्य · तुमुन्: लम्बितुम् · णमुल्: लम्बम् · घञ्: लम्बः · क्तिन्: लम्प्ति · क्वसु: ललम्ब्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लंबा
लंबा
laṃbā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लंबा १ वि॰ [सं॰ लम्ब] [वि॰ लंबी]
१. जिसके दोनों छोर एक दूसरे से बहुत अधिक दूरी पर हों । जिसका विस्तार, आयतन की अपेक्षा, बहुत अधिक हो । जो किसी एक ही दिशा में बहुत दूर तक चला गया हो । 'चौड़ा' का उलटा । जैसे,—लंबा बाल, लंबा, बाँस, लंबा सफर । मुहा॰—लंबा करना = (१) (आदमी को) रवाना करना । चलता करना । (२) जमीन पर पटक या लेटा देना । चित करना । उ॰—खर नास्यो इन समर अनल खर नासै जैसे । कियो भूमि पर लंब नासि परलंबहि तैसे ।—गि॰ दास (शब्द॰) । लंबा बनना या होना = चल देना । रवाना होना । प्रस्यान करना । धता होना । (व्यंग्य और परिहास में) । उ॰—थानेदार साहब तहकीकत करके लंबे हुए ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ ३७२ । यौ॰—लबा चौड़ा = जिसका आयतन और विस्तार दोनों बहुत अधिक हों । जैसे,—लंबा चौड़ा मैदान ।
२. जिसकी ऊँचाई अधिक हो । ऊपर की ओर दूर तक उठा हुआ ।
लंबा २ संज्ञा स्त्री॰ [पुं॰ लम्बा]
१. दुर्गा ।
२. लक्ष्मी ।
३. उपहार । घुस । रिश्वत ।
४. रिक्त तुली । कटु तुंबी । तितलौकी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लम्बा f. See s.v.
लम्बा f. of लम्ब, q.v.
a kind of bitter gourd or cucumber, Suśr.
a present, bribe, L. (perhaps w.r. for लञ्चा)
N. of Durgā and Gaurī, Hariv.
of Lakṣmī, L.
of one of the Mātṛs attending upon Skanda, MBh.
of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma (or Manu), Hariv.; Pur.
of a Rākṣasī, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लंबा 1 An epithet of Durgā. --2 Of Lakṣmī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0924-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लम्बा स्त्री लम्बते लबि--अच् । १ तिक्ततुम्ब्यां (तितलाउ) २ लक्ष्म्यां ३ गौर्य्याञ्च मेदि० ४ दक्षकन्याभेदे ५ हिमालय- कन्याभेदे च हरिवं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4823,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लम्बा, स्त्री, लक्ष्मीः । गौरी । तिक्ततुम्बी । इति मेदिनी । वे, ६ ॥ दक्षकन्याविशेषः । यथा, -- “अरून्धतीं वसुं यामीं लम्बां भानुं मरुत्वतीम् । सङ्कल्पाञ्च मुहूर्त्ताञ्च साध्यां विश्वाञ्च भारत । मनवे दक्षपुत्त्राय दक्ष एता ददौ प्रभुः ॥” इति हरिवंशे अधिपतिस्थापनम् ॥ हिमालयकन्याविशेषः । यथा, -- “ततस्त्र्यक्षवचः श्रुत्वा देवीलम्बामथाब्रवीत् । गच्छस्व लम्बे शीघ्रं त्वं वाणसंरक्षणं कुरु ॥ ततो योगं समाधाय अदृश्या हिमवत्सुता । कृष्णस्यैकस्य तद्रूपं दर्शयत् पार्श्वमागता ॥ सान्तर्द्धानमुपागम्य त्यक्त्वा सा वाससी पुनः । परित्राणाय वाणस्य विजयाधिष्ठिता ततः ॥ प्रमुखे वासुदेवस्य दिग्वासाः कोट्टवी स्थिता ।” इति महाभारते हरिवंशे बाणयुद्धम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-207-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लम्बा" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलम्बालम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + लम्ब् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: आलम्ब (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | लम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + लम्ब् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलम्बा 📚 ➤ शब्द करना, शोर करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लंबा 📚जिसके दोनों छोर एक दूसरे से बहुत अधिक दूरी पर हों । जिसका विस्तार, आयत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आलम्बा: आ + लम्ब् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें