🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:10:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवयाज्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवयात्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवयात्

अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to go,to drive,to throw,to ride

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वय (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + अज् + अच्
  2. वय (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + अज् + अच्
  3. आवय (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावयःवयौवयाः
द्वितीयावयम्वयौवयान्
तृतीयावयेनवयाभ्याम्वयैः
चतुर्थीवयायवयाभ्याम्वयेभ्यः
पञ्चमीवयात् / वयाद्वयाभ्याम्वयेभ्यः
षष्ठीवयस्यवययोःवयानाम्
सप्तमीवयेवययोःवयेषु
सम्बोधनहे वयहे वयौहे वयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (गतिक्षेपणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअजतिअजतःअजन्ति
मध्यमअजसिअजथःअजथ
उत्तमअजामिअजावःअजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अजति · लिट्: विवाय · लुट्: अजिता · लृट्: अजिष्यति · लोट्: अजतात् · लङ्: आजत् · विधिलिङ्: अजेत् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अजन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: अजिता · ण्यत्: वैयः · तव्य: अजितव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: अजितः · क्तवतु: अजितवान् · शतृ: अजन् · स्य-शतृ: अजिष्यन् · क्त्वा: अजित्वा · ल्यप्: प्राज्य · तुमुन्: अजितुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: आजः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वय
वय
vaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वयस्]
१. बीता हुआ । जीवनकाल । अवस्था । उम्र ।
२. बल । शक्ति ।
३. पक्षी ।
४. युवावस्था । जवानी (को॰) ।
५. कौवा (को॰) ।
६. यज्ञ प्रयुक्त बलि पदार्थ । वलि या अन्न (वेद) (को॰) ।
७. स्वास्थ्य । पुष्टता (को॰) ।
वय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तंतुवाय । जुलाहा ।
२. बया पक्षी ।
वय ३ संज्ञा स्त्री॰ जुलाहों के करघे में सूत का एक जाल । विशेष दे॰ बै या 'बय' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वय m. (fr. √ वे) one who weaves, a weaver, L.
वयः in comp. for 3. वयस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (920,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वय गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । वयते अवयिष्ट । अवयि(ढ्व)ध्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वय, ङ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, वयते । इति दुर्गा- दासः ॥
वयं, त्रि, अस्मदादिः । आमरा इति भाषा । अस्मच्छब्दस्य वयादेशे जसि रूपोऽयम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, -- “एको भवामि स्म भवेऽहमादौ दारैरथोभौ स्म भवाव आवाम् । वयं भवामो बहवः स्म पुत्त्रै- स्त्वन्माययाद्यापि विभो प्रसीद ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥)
वयः, [स्] क्ली, (वयते वेति अजतीति वा । वय ङ गतो वीगतौ अजगतौ वा + असुन् । अजते- र्वीभावः ।) पक्षी । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । ४६ । “ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसो- ऽसृजत् ॥”) वाल्यादिः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२९ ॥ (यथा, महामारते । ३ । ६८ । २३ । [] “तुल्यर्शीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम् । नैषधोऽर्हति वैदभीं तञ्चेयमसितेक्षणा ॥” अन्नम् । इति निघण्टुः । २ । ७ ॥ यथा, ऋग्- वेदे । २ । २० । १ । “वयं ते वय इन्द्र विद्धि षुणः प्रभरामहे वाजयु- र्नरथम् ॥”) यौवनम् । इति मेदिनी । से, ३५ ॥ * ॥ वयो- विशेषे कर्त्तव्यानि यथा, -- “शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् । वार्द्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥” इति रघुवंशे १ सर्गः ॥ * ॥ अपि च । “प्रथमेनार्ज्जिता विद्या द्वितीये नार्ज्जितं धनम् । तृतीये नार्जितं पुण्यं चतुर्थे किं करिष्यति ॥” इति चाणक्यशतकम् ॥ वयोविशेषाणां नियमा यथा, -- “कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्ड्यं दशमावधि । कैशोरमापञ्चदशात् यौवनञ्च ततः परम् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतवचनम् ॥ * ॥ अपि च । “आषोडशाद्भवेद्बालस्तरुणस्तत उच्यते । वृद्धः स्यात् सप्ततेरूर्द्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परम् ॥” इति भरतधृता स्मृतिः ॥ * ॥ अन्यच्च । “बाल्यं वृद्धिर्वयो रूपं चक्षुस्त्वक् श्रोत्ररेतसी । दशकेन निवर्त्तन्ते मनः सर्व्वन्द्रियाणि च ॥” इति महाभारतम् ॥ * ॥ (“कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽमिधीयते । तद्वयो यथा स्थूलभेदेन त्रिविधम् । बालं मध्यं जीर्णमिति । तत्र वाल- मपरिपक्वधातुगुणमजातव्यञ्जनं सुकुमाराक्लेश- सहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायं आषोडशवर्षम् ।- विवर्द्धमानधातुमुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्व- मात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टम् । मध्यं पुनः समर्थागत- बलवीर्य्यपौरुषपराक्रमग्रहणस्मरणवचनविज्ञान- सर्व्वधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुद्दिष्टम् । अतःपरं परिहीयमानधात्विन्द्रियबलपौरुषपरा- क्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमान- धातुगुणं वातधातुप्रायं क्रमेण प्रजीर्णमुच्यते आ- वर्षशतम् ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥ “वयस्तु त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धमिति । तत्रोन- षोडशवर्षा बालास्तेपि त्रिविधाः क्षीरपाः क्षीरान्नादा अन्नादा इति । तेषु संवत्सरपराः क्षीरपा द्बिसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः परतो- ऽन्नादा इति ॥ षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वय- स्तस्य विकल्पो वृद्धिर्यौवनं सम्पूर्णता हानि- रिति । तत्राविंशतेर्वृद्धिरात्रिंशतो यौवनमा- चत्वारिंशतः सर्व्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यसम्पूर्णता । अत ऊर्द्ध्वमीषत्परिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति ॥ सप्ततेरूर्द्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्य्योत्साह- महन्यहनिवलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वास- प्रभृतिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्व्वक्रियास्वसमर्थं [] जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ॥ तत्रोत्तरोत्तरासु वयोऽवस्थासूत्तरोत्तरा भेषज- मात्राविशेषा भवन्त्यृते च परिहाणे स्तत्राद्या पेक्षया प्रतिकुर्व्वीत । भवन्ति चात्र । वाले विवर्द्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु । भूयिष्ठं वर्द्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ॥ अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्ज्जयेत् । तत्साध्येषु विकारेषु मृद्बीं कुर्य्यात् क्रियां शनैः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वय" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवयात्वय (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + अज् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: वय (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + अज् + अच् | आवय (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवयात् 📚 ➤ जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वय 📚बीता हुआ । जीवनकाल । अवस्था । उम्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवयात्: आ + अज् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें