🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:58:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवलिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवलिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवलिः

अर्थ: रेखा, पंक्ति, परास

संस्कृत: पङ्क्तिः · पर्याय: वीथि, आलि, पङ्क्ति, श्रेणी, पालि

व्युत्पत्ति: आ+वल्+इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवलि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवलिःआवलीआवलयः
द्वितीयाआवलिम्आवलीआवलीः
तृतीयाआवल्याआवलिभ्याम्आवलिभिः
चतुर्थीआवलये / आवल्यैआवलिभ्याम्आवलिभ्यः
पञ्चमीआवलेः / आवल्याःआवलिभ्याम्आवलिभ्यः
षष्ठीआवलेः / आवल्याःआवल्योःआवलीनाम्
सप्तमीआवलौ / आवल्याम्आवल्योःआवलिषु
सम्बोधनहे आवलेहे आवलीहे आवलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवलि
आवलि
āvali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] पँत्कि । पाँत । अनुक्रमिकता । श्रेणी । कतार । उ॰— वन उपवन खिल आई कलियाँ, रवि छवि दर्शन की अवलियाँ ।— आराधना, पृ॰ ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवलि f(इ and ई). (√ वल्, T.), a row, range
a continuous line
a series
dynasty, lineage, Vikr.; BhP.; Prab.; Hit. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवलिः, --ली f. [आ-वल्-इन् वा ङीप्] 1 A line, row, range; अरावलीं V. 1. 4; so अलक˚, धूम˚, दंत˚, हार˚, रत्न˚ &c. --2 A series, continuous line. --3 A dynasty, lineage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0260-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आव(लि)ली स्त्री आ + बल--इन् वा ङीप् । १ श्रेणौ सजाती- यसमुदायेन कृतपङ्क्तौ “वृक्षावलिः धनावलिरिति । “के वा न सन्ति भुवि तामरसावतंसा हंसावलीबलयिनो जलसन्नि- वेशाः” उद्भटः । “द्विजावलीबालनिशाकरांशुभिः” माघः । “व्यलोकयच्चम्पककोरकावलीः” नैष० २ परम्परायाञ्ज ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवलिः, स्त्री, (आङ् + बल + इन् ।) श्रेणी । पंक्तिः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-193-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवलिःआवलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवलिः 📚 ➤ रेखा, पंक्ति, परास
संस्कृत: पङ्क्तिः · पर्याय: वीथि, आलि, पङ्क्ति, श्रेणी, पालि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवलि 📚पँत्कि । पाँत । अनुक्रमिकता । श्रेणी । कतार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आवलि
पंक्ति (२.४.४) — वीथि, आलि, पंक्ति, श्रेणी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवलिः: आ+वल्+इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें