🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवहः

अर्थ: उत्पन्न करने वाला, राह दिखाने वाला, देखभाल करने वाला, लाने वाला

व्युत्पत्ति: आ+वह्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवहःआवहौआवहाः
द्वितीयाआवहम्आवहौआवहान्
तृतीयाआवहेनआवहाभ्याम्आवहैः
चतुर्थीआवहायआवहाभ्याम्आवहेभ्यः
पञ्चमीआवहात् / आवहाद्आवहाभ्याम्आवहेभ्यः
षष्ठीआवहस्यआवहयोःआवहानाम्
सप्तमीआवहेआवहयोःआवहेषु
सम्बोधनहे आवहहे आवहौहे आवहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवह
आवह
āvaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवह संज्ञा पुं॰ [सं॰] वायु के सात स्कंधों में पहले स्कंध की वायु । भूर्लोक और स्वर्लोक के बीच की । भूवायु । विशेष— सिद्धांतशिरोमणि में इस वायु को १२ । योजन ऊपर माना हैं और इसी सं बिज्ली, ओले आदि की उत्पत्ति बतलाई है ।
२. अग्नि की सात जिह्वाओं में से एक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वह mf(आ)n. bringing, bringing to pass, producing
what bears or conveys, Mn.; Bhag.; R.; Pañcat. &c.
आ-वह m. N. of one of the seven winds or bands of air (that which is usually assigned to the भुवर्-लोक or atmospheric region between the भूर्-लोक and स्वर्-लोक), Hariv.
one of the seven tongues of fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवह a. (As last member of comp.) Producing, leading or tending to, bringing on, क्लेशावहा भर्तुरलक्षणाऽहं R. 14. 5; so दुःख˚, भय˚, क्षय˚ &c. --हः 1 N. of one of the seven winds or bands of air, usually assigned to the भुवर्लोक or atmospheric region between the भूर्लोक and स्वर्लोक. --2 One of the seven tongues of fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0260-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवह पु० आवहति आभिमुख्ये न गच्छति आ + वह--अच् । सप्तस्कन्धापन्नवायोः प्रथमे स्कन्धे १ भूवायौ । “भूवायुरावह इह प्रवहस्तदूर्द्धम्” सि० शि० । अनिलशब्दे १६४ पृष्ठे विवृतिः “आवहः प्रवहश्चैव विवहश्च समीरणः । परावहः संवहश्च उद्वहश्च महाबलः । तथा परिवहः श्रीमान्” हरिवं० २३६ अ० । आवहति प्रापयति आ + वह--अच् । २ प्रापके त्रि० “क्लेशावहा भर्त्तुरलक्षणाहम्” रघुः । फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्य्यञ्च मलावहम्” मनुः । “समुत्सृजेत् साहसिकान् सर्वभूतभयावहान्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0829,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवहः, पुं, (आभिमुख्येन वहतीति । आङ् + वह् + अच् ।) सप्तवाय्वन्तर्गतवायुविशेषः । स च भूवायुः । इति पुराणज्योतिषे ॥ (यथा, मनुः, ८ । ३४७ । “द्वौ शुक्लज्योतिरादित्यौ नन्दो हरिस्तपास्तथा । चित्रज्योतिः सत्यज्योतिर्ज्योतिष्मान् स्कन्ध आ- वहः” ॥ इति प्रापकः । जनकः । यथा मनुः, -- “समुत्सृजेत्साहसिकान् सर्व्वभूतभयावहान्” । रघुवंशे । १४ । ५, “क्लेशावहा भर्त्तुरलक्षणाहं” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-193-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवहःआवह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवहः 📚 ➤ उत्पन्न करने वाला, राह दिखाने वाला, देखभाल करने वाला, लाने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवह 📚वायु के सात स्कंधों में पहले स्कंध की वायु । भूर्लोक और स्वर्लोक के बी…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवहः: आ+वह्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें