🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:03:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आशम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आशम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आशम्

अर्थ: फैलना, राशि करना, ढेर करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: व्याप्तौ सङ्घाते च

अंग्रेज़ी: to pervade,to heap,to pile up

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — अश् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. आश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. आश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. आश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अश् (स्वादिगण) · अर्थ: फैलना, राशि करना, ढेर करना (व्याप्तौ सङ्घाते च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअश्नुतेअश्नुवातेअश्नुवते
मध्यमअश्नुषेअश्नुवाथेअश्नुध्वे
उत्तमअश्नुवेअश्नुवहेअश्नुमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अश्नुते · लिट् (आत्मने.): आनशे · लुट् (आत्मने.): अशिता · लृट् (आत्मने.): अक्ष्यते · लोट् (आत्मने.): अश्नुताम् · लङ् (आत्मने.): आश्नुत · विधिलिङ् (आत्मने.): अश्नुवीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अक्षीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आशिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अशन · ण्वुल्: आशकः · तृच्: अष्टा · ण्यत्: आश्यः · तव्य: अष्टव्यः · अनीयर्: अशनीयः · क्त: अष्टः · क्तवतु: अष्टवान् · शानच्: अश्नुवानः · क्त्वा: अष्ट्वा · ल्यप्: प्राश्य · तुमुन्: अष्टुम् · णमुल्: आशम् · घञ्: आशः · क्तिन्: अष्टि · क्वसु: आनशिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अश्
अश्
aś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अश् (in classical Sanskṛt only) Ā. अश्नुते (aor. 3. pl. आशिषत, Bhaṭṭ.; perf. आनशे, Pāṇ. vii, 4, 72. Vedic forms are: अश्नोति, &c.; Subj. अश्नवत्, &c.; aor. P. आनट् (2. & 3. sg., frequently in RV.) and Ā. अष्ट or आष्ट, 3. pl. आशत (frequently in RV.) or आक्षिषुर् [RV. i, 163, 10] Subj. अक्षत् [RV. x, 11, 7] Pot. 1. pl. अशेम Prec. अश्यास् (2. & 3. sg.) &c. Pot. Ā. 1. sg. अशीय and pl. अशीमहि, Imper. अष्टु [VS.]; perf. आनंश (thrice in RV.) or आनाश [RV. vi, 16, 26] or आश [RV. viii, 47, 6], 2. pl. आनश, 3. pl. आनशुः (frequently in RV.) or आशुः [RV. iv, 33, 4], Ā. आनशे, Subj. 1. pl. अनशामहै [RV. viii, 27, 22], Pot. 1. sg. आनस्याम्, p. आनशान [AV.]; Inf. अष्टवे, RV. iv, 30, 19) to reach, come to, reach, come to, arrive at, get, gain, obtain, RV. &c.; (said of an evil, अंहति, अंहस्, ग्राहि) to visit, RV.; AV. vi, 113, 1; to master, become master of RV.; to offer, RV.; to enjoy, MBh. xii, 12136; to pervade, penetrate, fill, Naigh.; Bhaṭṭ. ii, 30; to accumulate, L. : Desid. अशिशिषते, Pāṇ. vii, 2, 74 Intens. अशाश्यते, Pāṇ. iii, 1, 22; Pat.
2. अश् अश्नाति (Pot. अश्नीयात्; p. अश्नत् (see s.v. 1. अश्न); aor. Subj. अशीत्, RV. x, 87, 17; fut. p. अशिष्यत्, ŚBr., perf. आश, RV. i, 162, 9 and iii, 36, 8; perf. p. आशिवस् See अन्-आश्वस् s.v. अन्-आशक; Pass. p. अश्यमान, AV. xii, 5, 38) to eat, consume (with acc. [this only in classical Sanskṛt] or gen.), RV. &c.; to enjoy, Bhag. ix, 20, &c. : Caus. आशयति (Pāṇ. i, 3, 87, Sch.; aor. आशिशत्, ib. i, 1, 59, Sch.) to cause to eat, feed, Mn.; (with double acc.; cf. Pāṇ. i, 4, 52, Kāś.), BhP.; (cf. आशित) : Desid. अशिशिषति (Pāṇ. vi, 1, 2, Sch.) to wish to eat, ŚBr.; ChUp. : Intens. अशाश्यते, Pāṇ. iii, 1, 22; Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (112,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अश् {vI.v} {c5c} A. [अश्नुते, आनशे, आशिष्ट-आष्ट, अशिता-अष्टा, अशिष्यतेअक्ष्यते, अशितुं-अष्टुं, अशित-अष्ट] 1 To pervade, fill completely, penetrate; खं प्रावृषेण्यैरिव चानशेऽब्दैः Bk. 2. 30; सदिगश्नुवानमिव विश्वमोजसा Ki. 12. 21; Śi. 17. 46, 65. --2 To reach, go or come to, arrive at, attain to; सर्वमानंत्यमश्नुते Y. 1. 260. --3 To get, gain, obtain, enjoy, experience; अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H. 1. 83; उदयमस्तमयं च रघूद्वहादुभयमानशिरे वसुधाधिपाः R. 9. 9; न वेदफलमश्नुते Ms. 1. 109; 4. 149; 5. 46; अर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते Nir.; फलं [] दृशोरानशिरे महिष्यः N. 6. 43; Bg. 3. 4; 5. 21; Bk. 3. 37; 5. 14; 14. 19. --4 To become master of; to master, to be able (Ved.). --5 To heap, accumulate. WITH अनु {1} to reach, come up to. {2} to equal. --आ {1} to reach to. {2} to obtain, get. {3} to addict oneself to. --उद् {1} to reach to the top of. {2} to reach, obtain, get. {3} to be master of. --उप {1} to obtain, enjoy, acquire; न च लोकानुपाश्नुते Mb.; क्रियाफलमुपाश्नुते Ms. 6. 82, 12. 20, 81. {2} to become master of. --परि to reach, attain; fill competely, pervade. --प्र {1} to arrive at, reach, occupy, fill completely. {2} to fall to the lot of one (acc.). {vII.v} {c9c} P. (rarely Ā.) (अश्नाति, आशीत्, आश, अशिता, अशिष्यति, अशित) 1 To eat, to consume; निवेद्य गुरवेऽ श्नीयात् Ms. 2. 51; अश्नीमहि वयं भिक्षां Bh. 3. 117. --2 To taste, enjoy; यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनं H. 1. 164-165; अश्नंति दिव्यान् दिवि देवभोगान् Bg. 9. 20; प्रत्यक्षं फलमश्नंति कर्मणां Mb. --Caus. (आशयति) To feed, give to eat, cause to eat or drink (with acc. of person); आशयच्चामृतं देवान् Sk.; Ms. 3. 83, 94, 219, 220; (for derivatives from the causal see under आ). --WITH अति to precede or surpass in eating. --उप to eat; taste, enjoy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0200-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आशम्अव्यय — अश् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: आश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | आश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आशम् 📚 ➤ फैलना, राशि करना, ढेर करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: व्याप्तौ सङ्घाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अश् 📚(in classical Sanskṛt only) Ā. अश्नुते (aor. 3. pl. आशिषत, Bhaṭṭ.; per…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आशम्: अश् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें