🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:01:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आस्तृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आस्तृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आस्तृत

अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, फैलाना, विस्तार होना या करना, बिछाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: आच्छादने

अंग्रेज़ी: to cover,to eclipse, to spread, to expand

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्तृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + क्त
  2. स्तृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + क्त
  3. आस्तृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आस्तृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — स्तृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्तृतःस्तृतौस्तृताः
द्वितीयास्तृतम्स्तृतौस्तृतान्
तृतीयास्तृतेनस्तृताभ्याम्स्तृतैः
चतुर्थीस्तृतायस्तृताभ्याम्स्तृतेभ्यः
पञ्चमीस्तृतात् / स्तृताद्स्तृताभ्याम्स्तृतेभ्यः
षष्ठीस्तृतस्यस्तृतयोःस्तृतानाम्
सप्तमीस्तृतेस्तृतयोःस्तृतेषु
सम्बोधनहे स्तृतहे स्तृतौहे स्तृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — स्तृ (स्वादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, फैलाना, विस्तार होना या करना, बिछाना (आच्छादने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्तृणोतिस्तृणुतःस्तृण्वन्ति
मध्यमस्तृणोषिस्तृणुथःस्तृणुथ
उत्तमस्तृणोमिस्तृणुवः / स्तृण्वःस्तृणुमः / स्तृण्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्तृणोति · लट् (आत्मने.): स्तृणुते · लिट्: तस्तार · लिट् (आत्मने.): तस्तरे · लुट्: स्तर्ता · लुट् (आत्मने.): स्तर्ता · लृट्: स्तरिष्यति · लृट् (आत्मने.): स्तरिष्यते · लोट्: स्तृणुतात् · लोट् (आत्मने.): स्तृणुताम् · लङ्: अस्तृणोत् · लङ् (आत्मने.): अस्तृणुत · विधिलिङ्: स्तृणुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): स्तृण्वीत · आशीर्लिङ्: स्तर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): स्तरिषीष्ट · लुङ्: अस्तार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अस्तरिष्ट · लृङ्: अस्तरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अस्तरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्तरण · ण्वुल्: स्तारकः · तृच्: स्तर्ता · ण्यत्: स्तार्यः · तव्य: स्तर्तव्यः · अनीयर्: स्तरणीयः · क्त: स्तृतः · क्तवतु: स्तृतवान् · शतृ: स्तृण्वन् · स्य-शतृ: स्तरिष्यन् · शानच्: स्तृण्वानः · क्त्वा: स्तृत्वा · ल्यप्: प्रस्तृत्य · तुमुन्: स्तर्तुम् · णमुल्: स्तारम् · घञ्: स्तारः · क्तिन्: स्तृति · क्वसु: तस्तृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्तृत
स्तृत
stṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तृत वि॰ [सं॰]
१. ढका हुआ । आवृत । आच्छादित ।
२. फैला हुआ । विस्तृत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तृत mfn. bestrewn, covered, MBh.
overthrown, Kāṭh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1260,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आस्तृतस्तृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: स्तृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + क्त | आस्तृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आस्तृत 📚 ➤ आच्छादित करना, ढकना, फैलाना, विस्तार होना या करना, बिछाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: आच्छादने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्तृत 📚ढका हुआ । आवृत । आच्छादित🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आस्तृत: आ + स्तृ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬