🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:28:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इतरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इतरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इतरः

अर्थ: दूसरा, अलग. भिन्न

संस्कृत: अन्यः, भिन्नः, नीचः, भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, त्व, अन्य

अंग्रेज़ी: Different

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इतर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इतर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइतरःइतरौइतरे
द्वितीयाइतरम्इतरौइतरान्
तृतीयाइतरेणइतराभ्याम्इतरैः
चतुर्थीइतरस्मैइतराभ्याम्इतरेभ्यः
पञ्चमीइतरस्मात् / इतरस्माद्इतराभ्याम्इतरेभ्यः
षष्ठीइतरस्यइतरयोःइतरेषाम्
सप्तमीइतरस्मिन्इतरयोःइतरेषु
सम्बोधनहे इतरहे इतरौहे इतरे

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इतर
इतर
itara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इतर १ वि॰ [सं॰]
१. दूसरा । ऊपर । और । अन्य । उ॰—बेटा इतर पदार्थों की क्या गणना है, मेरे शरीर का अब रक्त भी शेष नहीं । भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ५१० ।
२. नीच । पामर । साधारण । उ॰—महि परत सुमन रस फल पराग । जनु देत इतर नृप कर विभाग ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ३४९ ।
इतर २ † संज्ञा पुं॰ [अ॰ इत्र] दे॰ अतर । यौ॰.—इतरदान=इत्र रखने का पात्र । इतरफरोश=इत्रविक्रेता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इ-तर mf(आ)n. (the neuter is अद् in classical Sanskṛt, but अम् [अद्, ŚBr.] in Ved. Pāṇ. vii, 1, 25, 26; comparative form of pronom. base 3. इ; cf. Lat. iterum; Hib. iter), the other (of two), another
pl. the rest
(with abl.) different from, RV.; AV.; ŚBr.; MBh.; R.; Mn.; Ragh.; Hit. &c.
low, vile, Kād.
expelled, rejected, L.
इ-तर इतर, इतर, the one — the other, this — that. (इतर connected antithetically with a preceding word often signifies the contrary idea, e.g. विजयाय इतराय वा [MBh.], to victory or defeat; so in Dvandva compounds, सुखेतरेषु [ŚvetUp.], in happiness and distress; it sometimes, however, forms a Tat-puruṣa compound with another word to express the one idea implied in the contrary of that word, e.g. दक्षिणेतर, the left hand.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (164,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इतर pron. a. (रा f., --रत् n.) 1 Another, the other (of two), the remaining one of the two; इतरो दहने स्वकर्मणां R. 8. 20 v. l. --2 The rest or others (pl.). --3 Other than, different from (with abl.); इतरतापशतनि यथेच्छया वितर तानि सहे चतुरानन Udb.; इतरो रावणादेष राघवानुचरो यदि Bk. 8. 106. --4 Opposite of, either used by itself as an adj. or at the end of comp.; जंगमानीतराणि च Rām.; विजयायेतराय वा Mb.; सुलभेतरसंप्रयोगां M. 5. 3 opposite of, other than easy, difficult; so दक्षिण˚ left; वाम˚ right &c. --5 Low, mean, vulgar, ordinary; इतर इव परिभूय ज्ञानं मन्मथेन जडीकृतः K. 154, 160, 203, 273. इतर-इतर the one-the other, this-that. --Comp. --इतर pron. a. respective, reciprocal, one with another (chiefly in oblique cases or in comp.); वियुक्तावितरेतरं Ms. 9. 102; ˚काम्यया 3. 35; R. 7. 54. ˚आश्रयः mutual dependence, inter-connection. ˚योगः {1} mutual connection or union; Śi. 10. 24. {2} a variety of the Dvandva compound (opp. समाहारद्वंद्ब) where each member of the compound is viewed separately; as प्लक्षन्यग्रोधौ छिनत्ति. --जनाः (pl.) {1} other men. {2} euphemistically said of certain beings considered as spirits of darkness of which Kubera is one.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0275-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इतर त्रि० इना कामेन तीर्य्यते तॄ--अप् तरति पचाद्यच् वा । १ नीचे पामरे “इतरैव परिमूय ज्ञानम्, अविगणय्य तपःप्रभावम्, उन्मूल्य गाम्भीर्य्यं, मन्मथेन जडीकृतः” काद० । ईयतेऽनेन इतः विशेषस्त राति रा क । [] २ भेदाश्रये । “इतरतापशतानि यथेच्छया वितर तानि सहे चतुरानन!” उद्भटः । “यत्र हि द्वैतमिव भवति तत्रेतर इतरम् पश्यति” श्रुतिः । “ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा” भा० आ० १० अ० । वर्ण्णा- श्रमेतराणां नो ब्रूहि धर्म्मानशेषतः” या० स्मृ० “इतराणि च रक्षांसि पेतुर्वानरकीटिषु” “इतरोदहने स्वकर्म्मणाम्” रघुः “तमिसं कुरु दक्षिणेतरम्” कुमा० । अस्य सव्वनाम कार्य्यम् । इतरे इतरस्मै इतरस्मात् इत्यादि । “विजयायेयराय वै इत्यादि छान्दसम् न तत्- कार्य्यम् । वर्णश्रमेतराणामित्यत्र बहुव्रीहिः तेन न सर्व्वनामकार्य्यम् । एवं “शरं मव्येतरे भुजे” रघुश्लोकेऽपि बहुव्रीहिः । तसिल् इतरतः । “जन्माद्यस्य यतोऽन्वया दितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वरराट्” भाग० । थाल् इतरथा “एवं देवत्रेतरथा मानुषे” शत० ब्रा ६ऽ८१, ८, इतरेण निर्वृत्तम् संकलादि० अञ् । ऐतरः । इतरनिर्वृत्ते त्रि० इतरस्या पत्यम् शुभ्रा० ढक् । ऐतरेयःतदपत्ये पुंस्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0923-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इतरः, त्रि, (इना कामेन तरतीति । इ + तॄ + अच् यद्वा इतेन ज्ञानेन क्षीयते इति बाहुलकात् अरः ।) अन्यः (“वामेतरस्तस्य करः प्रहर्त्तुः” । इति रघुः । २ । ३१ ।) नीचः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इतर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इतरःइतर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इतरः 📚 ➤ दूसरा, अलग. भिन्न
संस्कृत: अन्यः, भिन्नः, नीचः, भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, त्व, अन्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इतर 📚दूसरा । ऊपर । और । अन्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इतर
नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें