🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:03:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इलादा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इला+आदा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इला

अर्थ: इल्-अच्,टाप्

संस्कृत: भूमिः, गौः, वचनम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: इल्-क-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइलाइलेइलाः
द्वितीयाइलाम्इलेइलाः
तृतीयाइलयाइलाभ्याम्इलाभिः
चतुर्थीइलायैइलाभ्याम्इलाभ्यः
पञ्चमीइलायाःइलाभ्याम्इलाभ्यः
षष्ठीइलायाःइलयोःइलानाम्
सप्तमीइलायाम्इलयोःइलासु
सम्बोधनहे इलेहे इलेहे इलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आदा

अर्थ: शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोधने

अंग्रेज़ी: to purify,to cleanse

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्
  2. दा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्
  3. दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्
  4. दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + दय् + अच्
  5. दा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्
  6. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्
  7. दा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्
  8. दा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादादेदाः
द्वितीयादाम्देदाः
तृतीयादयादाभ्याम्दाभिः
चतुर्थीदायैदाभ्याम्दाभ्यः
पञ्चमीदायाःदाभ्याम्दाभ्यः
षष्ठीदायाःदयोःदानाम्
सप्तमीदायाम्दयोःदासु
सम्बोधनहे देहे देहे दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दै (भ्वादिगण) · अर्थ: शुद्ध करना (शोधने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदायतिदायतःदायन्ति
मध्यमदायसिदायथःदायथ
उत्तमदायामिदायावःदायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दायति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दायतात् · लङ्: अदायत् · विधिलिङ्: दायेत् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दायन् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इला
इला
ilā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी ।
२. पार्वती ।
३. सरस्वती । वाणी ।
४. बुद्धिमती स्त्री ।
५. गौ । धेनु ।
६. वैवस्वत मनु की कन्या जो बुध को व्याही थी और जिससे पुरूखा उत्पन्न हुआ था । इड़ा ।
७. राजा इक्ष्वाकु की एक कन्या का नामा ।
८. कर्दम प्रजापति का एक पुत्र जो पार्वती के शाव से स्त्री हो गया था ।
९. एक की संख्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इला f. (closely connected with इडा and इरा, qq.v.) flow
speech
the earth, &c.
See इडा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इडा --ला [इल्-अच्, वा लस्य डत्वं] 1 The earth; प्रबुध्यते नूनमिडातलस्थः Mb. --2 Speech. --3 An offering, libation. (coming between प्रयाग and अनुयाग). --4 Refreshing draught. --5 (Hence) Food. --6 (Fig.) Steam or flow of praise or worship personified as the goddess of sacred speech. --7 Libation and offering of milk. --8 A cow. --9 N. of a goddess, daughter of Manu. (She is the wife of Budha and mother of Purūravas; [] she is also called मैत्रावरुणी as the daughter of मित्र and वरुण). --10 N. of Durgā. --11 Heaven. --12 A tubular vessel (नाडीभेद), (being in the right side of the body).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0275-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इला, स्त्री, (इलति विष्णुवरात् पुंस्त्वं प्राप्नोति इति । इल + क + टाप् ।) वैवस्वतमनुकन्या । सा च विष्णुवरात् पुंस्त्वं प्राप्य सुद्युम्ननाम्ना ख्याता । पश्चात् शङ्करशप्तकुमारवनं प्रविश्य पुनः स्त्रीत्वं गता । बुधस्तां भार्य्यात्वेन स्वीकृत्य पुरूरवसं जनयामास । ततस्तस्याः पुरोहितो वशिष्ठः शङ्करमाराध्य तस्यै मासं स्त्रीत्वं मासं पुंस्त्वं दत्तवान् इति श्रीभाग- वतं ॥ कर्द्दमप्रजापतिपुत्त्र इलः कार्त्तिकेयजन्मदेशं प्रविश्य स्त्री भूत्वा इलानाम्ना ख्यातः ततः पार्ब्बती- माराध्य मासं स्त्रीत्वं मासं पुंस्त्वञ्च प्राप्तवान् । इति रामायणं ॥ पृथिवी । गौः । वाक्यं । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-213-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इलाइला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
आदादा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + दै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: दा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + दै + अच् | दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + दै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इला 📚 ➤ इल्-अच्,टाप्
संस्कृत: भूमिः, गौः, वचनम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

आदा 📚 ➤ शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोधने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इला 📚पृथ्वी🟠🔵🟣🟢🟤
दा 📚सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इला
पृथ्वी के और नाम (२.१.४) — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
इलादाइला + आदादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आदा: आ + दै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें