🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:57:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इषुधी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इषुधी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इषुधी

अर्थ: तरकस

संस्कृत: शराधारः · पर्याय: तूण, उपासङ्ग, तूणीर, निषङ्ग, तूणी

व्युत्पत्ति: इषु-धा-कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इषुधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. इषुधि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. इषुधि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. इषुधि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. इषुधि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. इषुधि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इषुधि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइषुधिःइषुधीइषुधयः
द्वितीयाइषुधिम्इषुधीइषुधीन्
तृतीयाइषुधिनाइषुधिभ्याम्इषुधिभिः
चतुर्थीइषुधयेइषुधिभ्याम्इषुधिभ्यः
पञ्चमीइषुधेःइषुधिभ्याम्इषुधिभ्यः
षष्ठीइषुधेःइषुध्योःइषुधीनाम्
सप्तमीइषुधौइषुध्योःइषुधिषु
सम्बोधनहे इषुधेहे इषुधीहे इषुधयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इषुधि
इषुधि
iṣudhi
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इषु—धि m. (√ धा), a quiver, RV.; AV.; VS.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (169,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इषुधिः [इषवो धीयंतेऽत्र धा-कि] A quiver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0282-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इषुधि पुंस्त्री० इषवो धीयन्तेऽत्र धा--कि इषुध--इन् य- लोपो वा । वाणाघारे वाणधारके वा तूणे । स्त्रीत्वे “धनुर्गाण्डीपमादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी” भा० व० । ३८ अ० । निसर्वमेन इषुधीरसक्तः” ऋ० १, ३३, ३ । पुंस्त्वे “बद्ध्वाऽऽक्षय्यौ महेषुधी” रामा० । “बह्वीनां पिता बहुरस्य पुत्रश्चिश्चोवृणोति समनावगव्य” । “इषुधिः सङ्का पृतनाश्च” ऋ० ६, ७५, ५ । “बहव इषवो धीयन्ते इषूणां निधान- त्वात् “इषुधिरिषूणां निधानम्” यास्कः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0989,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इषुधिः, स्त्री, (इषवो धीयन्तेऽस्मिन् । इषु + धा कि ।) तूणः । इत्यमरः ॥ (“धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्ये महेषुधी” । इति महाभारते ३ । ३९ ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-214-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इषुधि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इषुधीइषुधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: इषुधि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | इषुधि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इषुधी 📚 ➤ तरकस
संस्कृत: शराधारः · पर्याय: तूण, उपासङ्ग, तूणीर, निषङ्ग, तूणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इषुधि 📚m. (√ धा), a quiver, RV.; AV.; VS.; R. &c🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इषुधि
तरकश (२.८.८८) — तूण, उपासंग, तूणीर, निषंग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • इषुधि = इषु + धि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें