🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:02:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईड्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईड्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईड्यः

अर्थ: प्रार्थना करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: स्तुतौ

अंग्रेज़ी: to pray, to worship, to adore, to laud

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईड्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईड् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ईड्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईड्यःईड्यौईड्याः
द्वितीयाईड्यम्ईड्यौईड्यान्
तृतीयाईड्येनईड्याभ्याम्ईड्यैः
चतुर्थीईड्यायईड्याभ्याम्ईड्येभ्यः
पञ्चमीईड्यात् / ईड्याद्ईड्याभ्याम्ईड्येभ्यः
षष्ठीईड्यस्यईड्ययोःईड्यानाम्
सप्तमीईड्येईड्ययोःईड्येषु
सम्बोधनहे ईड्यहे ईड्यौहे ईड्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ईड् (अदादिगण) · अर्थ: प्रार्थना करना (स्तुतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईट्टेईडातेईडते
मध्यमईडिषेईडाथेईडिध्वे
उत्तमईडेईड्वहेईड्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईट्टे · लिट् (आत्मने.): ईडाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ईडिता · लृट् (आत्मने.): ईडिष्यते · लोट् (आत्मने.): ईट्टाम् · लङ् (आत्मने.): ऐट्ट · विधिलिङ् (आत्मने.): ईडीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईडिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐडिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐडिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईडन · ण्वुल्: ईडकः · तृच्: ईडिता · ण्यत्: ईड्यः · तव्य: ईडितव्यः · अनीयर्: ईडनीयः · क्त: ईडितः · क्तवतु: ईडितवान् · शानच्: ईडानः · क्त्वा: ईडित्वा · ल्यप्: प्रेड्य · तुमुन्: ईडितुम् · णमुल्: ईडम् · घञ्: ईडः · क्तिन्: ईट्टि · क्वसु: ईडाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईड्य
ईड्य
īḍya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईड्य वि॰ [सं॰] पूज्य । स्तुति के योग्य ।-प्रशंसित ।उ॰—अहो ईडच नव घन तन स्याम । तडि़दिव पीत बसन अभिराम । नंद ग्रं॰, पृ॰ २३८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईडेन्य or ईळेन्य or ईड्य, mfn. to be invoked or implored; to be praised or glorified, praiseworthy, laudable, RV.; AV.; VS.; ŚBr.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईड्य pot. p. To be praised or glorified, praiseworthy, laudable; भवंतमीड्यं भवतः पितेव R. 5. 34; Bg. 11. 44.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0282-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईड्यःईड्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईड् + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईड्यः 📚 ➤ प्रार्थना करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: स्तुतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईड्य 📚पूज्य । स्तुति के योग्य ।-प्रशंसित🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईड्यः: ईड् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें