🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:16:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उकुणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उकुणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उकुणः

अर्थ: बुलाना, ज्ञानपूर्वक कहना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: आमन्त्रणे

अंग्रेज़ी: to invite, to call, to sign, to speak intelligently

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कुण + अच्
  2. उकुण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कुण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुणःकुणौकुणाः
द्वितीयाकुणम्कुणौकुणान्
तृतीयाकुणेनकुणाभ्याम्कुणैः
चतुर्थीकुणायकुणाभ्याम्कुणेभ्यः
पञ्चमीकुणात् / कुणाद्कुणाभ्याम्कुणेभ्यः
षष्ठीकुणस्यकुणयोःकुणानाम्
सप्तमीकुणेकुणयोःकुणेषु
सम्बोधनहे कुणहे कुणौहे कुणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कुण (चुरादिगण) · अर्थ: बुलाना, ज्ञानपूर्वक कहना (आमन्त्रणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकुणयतिकुणयतःकुणयन्ति
मध्यमकुणयसिकुणयथःकुणयथ
उत्तमकुणयामिकुणयावःकुणयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कुणयति · लट् (आत्मने.): कुणयते · लिट्: कुणयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कुणयाञ्चक्रे · लुट्: कुणयिता · लुट् (आत्मने.): कुणयिता · लृट्: कुणयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कुणयिष्यते · लोट्: कुणयतात् · लोट् (आत्मने.): कुणयताम् · लङ्: अकुणयत् · लङ् (आत्मने.): अकुणयत · विधिलिङ्: कुणयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कुणयेत · आशीर्लिङ्: कुण्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कुणयिषीष्ट · लुङ्: अचुकुणत् · लुङ् (आत्मने.): अचुकुणत · लृङ्: अकुणयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकुणयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कुणन · ण्वुल्: कुणकः · तृच्: कुणयिता · यत्: कुण्यः · तव्य: कुणयितव्यः · अनीयर्: कुणनीयः · क्त: कुणितः · क्तवतु: कुणितवान् · शतृ: कुणयन् · स्य-शतृ: कुणयिष्यन् · शानच्: कुणयमानः · क्त्वा: कुणयित्वा · ल्यप्: प्रकुणय्य · तुमुन्: कुणयितुम् · णमुल्: कुणम् · क्तिन्: कुण्टि · क्वसु: कुणयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुण
कुण
kuṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चीलर ।
२. नाभि का मैल । कीट ।
३. बच्चा । उ॰—कोल कोल कुण कीचर माहीं । बल तें भिरे सकोप तहाँ ही ।—गोपाल । (शब्द॰) ।
कुण † २ सर्व॰ [हिं॰] कौन । उ॰—चंद वदन कइ कारणइ । कुण वर वरसी भींज कुवार ।—बी॰ रासो, पृ॰ ७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुण m. a kind of insect living in clothes
dirt on the navel, Gal.
(ifc. with अश्वत्थपीलु, and other names of trees or flowers) the time when a plant bears fruit, Pāṇ. v, 2, 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुण आभाषणे, मन्त्रणे च अद० चु० उभ० सक० सेट् । कुणयति ते अचुकुणत् त । प्रनिकुणयति
कुण उपकरणे शब्दे च तुदा० पर० सक० सेट् । कुणति अको- णीत् । प्रनिकुणति उपकरणं दानादिना पोषणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुण त् क आभाषे । मन्त्रे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त-चुरां-परं-सकं-सेट् ।) ह्रस्वो मूर्द्धन्योपधः । कुणयति । मन्त्रोऽभिमुखीकरणम् । गुप्तोक्तिरि- त्येके । इति दुर्गादासः ॥
कुण श उपकरणे । शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं-सकं-सेट् ।) उपकरणं दानादिना पोषणम् । श कुणति दीनं दयालुः । कोणिता । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-138-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उकुणःकुण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कुण + अच् 📚
अन्य सम्भावना: उकुण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उकुणः 📚 ➤ बुलाना, ज्ञानपूर्वक कहना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: आमन्त्रणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुण 📚चीलर🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उकुणः: उत् + कुण + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें