🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:03:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उख्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उख्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उख्यम्

अर्थ: उखायां संस्कृतम् यत् पतीली में उबाला हुआ

संस्कृत: पर्याय: पैठर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उख्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. उख्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. उख्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उख्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउख्यःउख्यौउख्याः
द्वितीयाउख्यम्उख्यौउख्यान्
तृतीयाउख्येनउख्याभ्याम्उख्यैः
चतुर्थीउख्यायउख्याभ्याम्उख्येभ्यः
पञ्चमीउख्यात् / उख्याद्उख्याभ्याम्उख्येभ्यः
षष्ठीउख्यस्यउख्ययोःउख्यानाम्
सप्तमीउख्येउख्ययोःउख्येषु
सम्बोधनहे उख्यहे उख्यौहे उख्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उख्य
उख्य
ukhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाँडी में पका (2.9.45) पैठर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उख्य संज्ञा पृं॰ [सं॰] हाँड़ी में पकाया मांस जिनकी आहुतियाँ यज्ञों में दी जाती थीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उख्य mfn. being in a caldron, VS.; ŚBr.; KātyŚr. &c.
boiled or cooked in a pot (as flesh &c.), Pāṇ. &c.
उख्य m. N. of a grammarian.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उख्य a. [उखायां संस्कृतं यत्] 1 Dressed or boiled in a pot (as flesh &c.); शूल्यमुख्यं च होमवान् Bk. 4. 9. --2 Being in a boiler (Ved.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0285-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उख्य त्रि० उखायां संस्कृतं यत् । उखासंस्कृते मांसादौ “शू- ल्यमुख्यञ्च होमवान्” भट्टिः उखायां भवः दिगा० यत् । उखाभवे त्रि० । “उख्यान् हस्तेषु बिभ्रतः” अथ० ४, १ ४, २ । उख्यानग्नीन् । “अथ यद्येष उख्योऽग्निरनु- गच्छेत्” शत० ब्रा० ६, ६, ४, १० । “प्रागनःकृत्वोख्यस्योत्तरतः समिदाधानम्” “अप्सूख्यभस्मावपनं क्रयणीयादौ” कात्या० १६, ६, १०, १५, २३ । “संबिलां कृत्वोख्यं निरवपति समि- तमिति” १७, १, १९ । स्त्रियां टाप् ततः कत्र्यादि० जातादौ ढकञ् । औख्येयः उख्याजाते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उख्यं, त्रि, (उखायां संस्कृतं । उखा + यत् ।) स्थाली- पक्वमांसादि । तत्पर्य्यायः । पैठरं ३ । इत्यमरः ॥ (“शूल्यमुख्यञ्च होमवान्” । इति भट्टिः ४ । ९ । उखायां भवः । अग्निः । यथा, अथर्ब्बवेदे । ४ । १४ । २ । “उख्यान् (अग्नीन्) हस्तेषु बिभ्रतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-218-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उख्यम्उख्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उख्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | उख्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उख्यम् 📚 ➤ उखायां संस्कृतम् यत् पतीली में उबाला हुआ
संस्कृत: पर्याय: पैठर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उख्य 📚पृं॰ हाँड़ी में पकाया मांस जिनकी आहुतियाँ यज्ञों में दी जाती थीं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उख्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें