🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:39:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उगाला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उगाला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उगाला

अर्थ: टपकना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्रवणे

अंग्रेज़ी: to drip, to flow, to ooze out

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + गल् + अच्
  2. गाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + गल् + अच्
  3. गाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + गल् + अच्
  4. गाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + गल् + घञ्
  5. गाला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: उत् + गल् + अच्
  6. गाल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: उत् + गल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गाला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागालागालेगालाः
द्वितीयागालाम्गालेगालाः
तृतीयागालयागालाभ्याम्गालाभिः
चतुर्थीगालायैगालाभ्याम्गालाभ्यः
पञ्चमीगालायाःगालाभ्याम्गालाभ्यः
षष्ठीगालायाःगालयोःगालानाम्
सप्तमीगालायाम्गालयोःगालासु
सम्बोधनहे गालेहे गालेहे गालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गल् (चुरादिगण) · अर्थ: टपकना (स्रवणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगालयतेगालयेतेगालयन्ते
मध्यमगालयसेगालयेथेगालयध्वे
उत्तमगालयेगालयावहेगालयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): गालयते · लिट् (आत्मने.): गालयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): गालयिता · लृट् (आत्मने.): गालयिष्यते · लोट् (आत्मने.): गालयताम् · लङ् (आत्मने.): अगालयत · विधिलिङ् (आत्मने.): गालयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गालयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अजीगलत · लृङ् (आत्मने.): अगालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गालन · ण्वुल्: गालकः · तृच्: गालयिता · यत्: गाल्यः · तव्य: गालयितव्यः · अनीयर्: गालनीयः · क्त: गालितः · क्तवतु: गालितवान् · शानच्: गालयमानः · क्त्वा: गालयित्वा · ल्यप्: प्रगाल्य · तुमुन्: गालयितुम् · णमुल्: गालम् · क्तिन्: गाल्ति · क्वसु: गालयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गाला
गाला
gālā
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गाला १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ गाल = ग्रास]
१. धुनी हुई रुई का गोला जो चरखे में कातने के लिये बनाया जाता है । पुनी ।
२. व ह रूई जो कपास के डोडे के फटने पर उसमनें से निकलती है ।— (पंजाब) । मुहा॰—रूई का गाला = बहुत उज्वल । सफेद । धौला । गाला सो = बहुत उजला । सफेद । धौला ।
गाला २ † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ गाल]
१. बड़बड़ाने की लत । अंडबंड बकने का स्वभाव । मुँहजोरी । कल्लेदराजी ।
२. ग्रास । कौर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उगालागाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + गल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: गाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + गल् + अच् | गाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + गल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उगाला 📚 ➤ टपकना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्रवणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गाला 📚धुनी हुई रुई का गोला जो चरखे में कातने के लिये बनाया जाता है । पुनी🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उगाला: उत् + गल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें