🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:30:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उजागर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उजागर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उजागर

अर्थ: जागना, नींद न लेना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: निद्राक्षये

अंग्रेज़ी: to be awake, to abandon sleep, to be watchful

व्युत्पत्ति: जागृ + घञ्, गुण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जागर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + जागृ + घञ्
  2. जागर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + जागृ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जागर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजागरःजागरौजागराः
द्वितीयाजागरम्जागरौजागरान्
तृतीयाजागरेणजागराभ्याम्जागरैः
चतुर्थीजागरायजागराभ्याम्जागरेभ्यः
पञ्चमीजागरात् / जागराद्जागराभ्याम्जागरेभ्यः
षष्ठीजागरस्यजागरयोःजागराणाम्
सप्तमीजागरेजागरयोःजागरेषु
सम्बोधनहे जागरहे जागरौहे जागराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जागृ (अदादिगण) · अर्थ: जागना, नींद न लेना (निद्राक्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजागर्तिजागृतःजाग्रति
मध्यमजागर्षिजागृथःजागृथ
उत्तमजागर्मिजागृवःजागृमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जागर्ति · लिट्: जजागार · लुट्: जागरिता · लृट्: जागरिष्यति · लोट्: जागर्तु · लङ्: अजागः · विधिलिङ्: जागृयात् · आशीर्लिङ्: जागर्यात् · लुङ्: अजागरीत् · लृङ्: अजागरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जागरण · ण्वुल्: जागरकः · तृच्: जागरिता · ण्यत्: जागर्यः · तव्य: जागरितव्यः · अनीयर्: जागरणीयः · क्त: जागरितः · क्तवतु: जागरितवान् · शतृ: जाग्रत्/जाग्रद् · स्य-शतृ: जागरिष्यन् · क्त्वा: जागरित्वा · ल्यप्: प्रजागर्य · तुमुन्: जागरितुम् · णमुल्: जागरम् · घञ्: जागरः · क्तिन्: जागर्ति · क्वसु: जागराम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जागर
जागर
jāgara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जागर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जागरण । जाग । जागने की क्रिया । उ॰—सुनि हरिदास यहै जिय जानौ सुपने को सो जागर ।—हरिदास (शब्द॰) ।
२. कवच । अंगत्राण । जिरह बख्तर ।
३. अंत:करण की वह अवस्था जिसमें उसी सब वृत्तियाँ (मन; बुद्धि, अहंकार आदि) प्रकाशित या जाग्रत हों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जागर mfn. awake, Pāṇ. vii, 3, 85, Kāś.
जागर m. waking, wakefulness, MBh. viii, 5026; KapS. iii, 26; Ragh. &c.
a vision in a waking state, Yājñ. iii, 172
= -जग्˚, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जागर a. [जागृ भावे घञ्गुणः] A wake, watchful. --रः 1 Wakefulness, waking. keeping awake; रात्रिजागरपरो दिवाशयः R. 19. 34. --2 A vision in a waking state. --3 An armour, mail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जागर पु० जागृ--भावे घञ् गुणः । १ निद्राक्षये (जागा) अमरः “त्रयोदशसमास्तीर्णा जागरेण सुदुःखिताः” भा० क० ९६ आ० । “रात्रिजागरपरो दिवाशयः” रघुः । २ अन्तःकरणस्य कृत्स्नवस्तुप्रकाशात्मके ३ वृत्तिभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3082,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जागरः, पुं, स्त्री, (जागृ जागरणे + भावे घञ् । “जाग्रोऽविचीति ।” ७ । ३ । ८५ । इति गुणः ।) जागरणम् । इत्यमरः । २ । ८ । ६४ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३६० । “प्रोञ्छति तवापराधं मानं मर्द्दयति निवृत्तिं हरति । स्वकृतान्निहन्ति शपथान् जागरदीर्घा निशा सुभग ! ॥” जागर्त्ति जीवति संग्रामस्थलेऽनेनेति । जागृ + करणे घञ् ।) कवचे, पुं, । इति तट्टीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-528-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उजागरजागर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + जागृ + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: जागर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + जागृ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उजागर 📚 ➤ जागना, नींद न लेना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: निद्राक्षये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जागर 📚जागरण । जाग । जागने की क्रिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जागर
कवच (२.८.६४) — तनुत्र, वर्म, दंशन, उरश्छद, कंकटक, कवच

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उजागर: उत् + जागृ + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें