🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:47:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उडुपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उडुपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उडुपः

अर्थ: लट्ठों का बना बेड़ा

संस्कृत: पर्याय: प्लव, कोल

व्युत्पत्ति: उडुः-पः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उडुप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उडुप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउडुपःउडुपौउडुपाः
द्वितीयाउडुपम्उडुपौउडुपान्
तृतीयाउडुपेनउडुपाभ्याम्उडुपैः
चतुर्थीउडुपायउडुपाभ्याम्उडुपेभ्यः
पञ्चमीउडुपात् / उडुपाद्उडुपाभ्याम्उडुपेभ्यः
षष्ठीउडुपस्यउडुपयोःउडुपानाम्
सप्तमीउडुपेउडुपयोःउडुपेषु
सम्बोधनहे उडुपहे उडुपौहे उडुपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उडुप
उडुप
uḍupa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बेड़ा (घास-लकड़ी का) (1.10.11) प्लव · कोल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उडुप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] १ चंद्रमा । उ॰—कन स्वेद भयौ सु बिराजत यौं उडुपौ नभ तारनि संग भयौ ।—घनानंद, पृ॰ १४४ ।
२. नाव । ३ घड़नई या घंडई । ४ मिलावाँ ।
५. बड़ा गरुड़ ।
६. चर्म से ढँका हुआ एक प्रकार का पानपात्र (को॰) ।
उडुप २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ उड़ना] एक प्रकार का नृत्य । उ॰— बहु वर्ण विविधि आलाप कालि । मुखचालि चारु अरु शब्द- चालि । बहु उड़ुप, तियगपति, पति, अडाल । अरु लाग, धाउ रापउरँगाल ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उडु—प m. n. a raft or float, MBh.; Ragh. &c.
a kind of drinking vessel covered with leather Comm. on Ragh. i, 2
the moon (the half-moon being formed like a boat), MBh.; Mṛcch. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उडु(डू)प पु० उडुनि जले पाति पा--क । १ प्लवे भेलायाम् । [] “उडुपप्लवसन्तारोयत्र नित्यं भविष्यति” भा० आ० ८१ अ० । “वहन्तोवारिबहुलं फेनोडुपपरिप्लुतम् । भा० व० १४६ । “तितोर्षुर्दुस्तरं माहादुदुपेनास्मि सागरम्” रघुः । उडुरूपजलसन्तारहेतुत्वादस्य उडुपत्वम् । चर्मा- वनद्धयानपात्रे न० तच्छ्लोकव्याख्याने मल्लिनाथेन “उडुपेन चर्मावनद्धयानपात्रेणेत्यभिधाय “चर्माबनद्धमुडुपं प्लवकाष्ठं कस्ण्डवदिति” सज्जनोक्तिरुदाहृता । पृषो० । उड- पोऽपि प्लवे अमरटी० । उडूनि उडूर्पा नक्षत्राणि पाति पा--क । २ चन्द्रे स हि ताराणां पतिरतस्त- द्रक्षकः । उडूनां दिवा हि सूर्य्यकिरणैरभिभवादप्रकाशत्वेन रात्रौ च प्रकाशवत्त्येन निशाधीशचन्द्रस्य ततपतित्वम् । एवम् “नक्षत्राणामवीशत्वमोषिधीनां तथैव चेति” का० ख० प्रजापतिना तदधीशत्वदानमुक्तम्” । गोतायामपि “नक्षत्रा- णामहं शशी” इत्युक्तेः तन्मध्ये तस्य श्रेष्ठत्वादपि तत्पतिता “सलिलमये शशिनि” वृह० सं० तस्य जलमयत्वोक्तेः उडुमयत्वात् जलमयत्वात् तस्य उडुपतित्वं वा बोध्यम् दक्षकन्याश्विन्यादितारापतित्वाद्वा तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1072-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उडुपः, पुं क्ली, (उडुनोजलात् पाति रक्षतीति । उडु + पा + क ।) भेलकम् । भेला माड् इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । प्लवः २ कोआलः ३ । इत्यमरः ॥ भेलकः ४ उडूपः ५ तरणः ६ तारणः ७ तारकः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (“तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्” ॥ इति रघुवंशे । १ । २ ।) चन्द्रे पुं । इति मेदिनी ॥ (“अपश्यत् वदनं तस्य रश्मिवन्तमिवोडुपम्” । इति महाभारते । वनपर्ब्बणि ॥ चर्म्मावनद्धपान- पात्रं । यथा, -- “चर्म्मावनद्धमुडुपं प्लवः काष्ठं करण्डवत्” ॥ इति सज्जनः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-222-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उडुपःउडुप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उडुपः 📚 ➤ लट्ठों का बना बेड़ा
संस्कृत: पर्याय: प्लव, कोल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उडुप 📚चंद्रमा🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उडुप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें