🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:00:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उतंसक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उतंसक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उतंसक

अर्थ: सजाना, अलंकृत करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: अलङ्करणे

अंग्रेज़ी: to adorn, to decorate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तंसक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तंस् + ण्वुल्
  2. तंसक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तंस् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तंसक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातंसकःतंसकौतंसकाः
द्वितीयातंसकम्तंसकौतंसकान्
तृतीयातंसकेनतंसकाभ्याम्तंसकैः
चतुर्थीतंसकायतंसकाभ्याम्तंसकेभ्यः
पञ्चमीतंसकात् / तंसकाद्तंसकाभ्याम्तंसकेभ्यः
षष्ठीतंसकस्यतंसकयोःतंसकानाम्
सप्तमीतंसकेतंसकयोःतंसकेषु
सम्बोधनहे तंसकहे तंसकौहे तंसकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तंस् (चुरादिगण) · अर्थ: सजाना, अलंकृत करना (अलङ्करणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतंसति / तंसयतितंसतः / तंसयतःतंसन्ति / तंसयन्ति
मध्यमतंसयसि / तंससितंसथः / तंसयथःतंसथ / तंसयथ
उत्तमतंसयामि / तंसामितंसयावः / तंसावःतंसयामः / तंसामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तंसति · लट् (आत्मने.): तंसयते · लिट्: तंसयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): तंसयाञ्चक्रे · लुट्: तंसयिता · लुट् (आत्मने.): तंसयिता · लृट्: तंसयिष्यति · लृट् (आत्मने.): तंसयिष्यते · लोट्: तंसतात् · लोट् (आत्मने.): तंसयताम् · लङ्: अतंसत् · लङ् (आत्मने.): अतंसयत · विधिलिङ्: तंसयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तंसयेत · आशीर्लिङ्: तंस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तंसयिषीष्ट · लुङ्: अतंसीत् · लुङ् (आत्मने.): अततंसत · लृङ्: अतंसयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतंसयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तंसन · ण्वुल्: तंसकः · तृच्: तंसिता · यत्: तंस्यः · ण्यत्: तंस्यः · तव्य: तंसितव्यः · अनीयर्: तंसनीयः · क्त: तंसितः · क्तवतु: तंसितवान् · शतृ: तंसन् · स्य-शतृ: तंसिष्यन् · शानच्: तंसयमानः · क्त्वा: तंसित्वा · ल्यप्: प्रतंस्य · तुमुन्: तंसितुम् · णमुल्: तंसम् · घञ्: तंसः · क्तिन्: तंस्ति · क्वसु: ततंस्वान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उतंसकतंसक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तंस् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: तंसक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तंस् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उतंसक 📚 ➤ सजाना, अलंकृत करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: अलङ्करणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तंसक 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उतंसक: उत् + तंस् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें