🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:52:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उत्तंस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उत्तंस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उत्तंस

अर्थ: सजाना, अलंकृत करना

संस्कृत: अलङ्करणे

अंग्रेज़ी: to adorn, to decorate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत् + तंस् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. उत्तंस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तंस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तंस् + घञ्
  4. तंस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तंस् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तंस् (चुरादिगण) · अर्थ: सजाना, अलंकृत करना (अलङ्करणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतंसतात् / तंसताद् / तंसतु / तंसयतात् / तंसयताद् / तंसयतुतंसताम् / तंसयताम्तंसन्तु / तंसयन्तु
मध्यमतंस / तंसतात् / तंसताद् / तंसय / तंसयतात् / तंसयताद्तंसतम् / तंसयतम्तंसत / तंसयत
उत्तमतंसयानि / तंसानितंसयाव / तंसावतंसयाम / तंसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तंसति · लट् (आत्मने.): तंसयते · लिट्: तंसयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): तंसयाञ्चक्रे · लुट्: तंसयिता · लुट् (आत्मने.): तंसयिता · लृट्: तंसयिष्यति · लृट् (आत्मने.): तंसयिष्यते · लोट्: तंसतात् · लोट् (आत्मने.): तंसयताम् · लङ्: अतंसत् · लङ् (आत्मने.): अतंसयत · विधिलिङ्: तंसयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तंसयेत · आशीर्लिङ्: तंस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तंसयिषीष्ट · लुङ्: अतंसीत् · लुङ् (आत्मने.): अततंसत · लृङ्: अतंसयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतंसयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तंसन · ण्वुल्: तंसकः · तृच्: तंसिता · यत्: तंस्यः · ण्यत्: तंस्यः · तव्य: तंसितव्यः · अनीयर्: तंसनीयः · क्त: तंसितः · क्तवतु: तंसितवान् · शतृ: तंसन् · स्य-शतृ: तंसिष्यन् · शानच्: तंसयमानः · क्त्वा: तंसित्वा · ल्यप्: प्रतंस्य · तुमुन्: तंसितुम् · णमुल्: तंसम् · घञ्: तंसः · क्तिन्: तंस्ति · क्वसु: ततंस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तंस्
तंस्
taṃs
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तंस् (cl. 1. P. ˚सति, to decorate, Dhātup. xvii, 31; Ā. ˚सते [aor. अतंसिष्ट] to decorate one's self, Vop. xxiv, 12; pf. ततस्रे) ‘to move’, pour out (fig. a wish), RV. iv, 23, 5 : Caus. तंसयति (cl. 10. ‘to decorate’, Dhātup. xxxiii, 56; impf. अतंसयत्), to draw to and fro, VS. xxiii, 24. : Intens., irr. तन्तस्यति, ‘to afflict’ or ‘to be distressed’ (cf. वि-√ तंस्) g. कण्ड्व्-आदि;
तंस् [fr. √ तन्?; cf. तसर; Goth. at-þinsan; Old Germ. dinsan, ‘to draw’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तंस् {vI.v} {c1c} A. Ved. (तंसते) 1 To shake. --2 To pour out. --3 To beg, request. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (तंसति, तंसयति-ते) To decorate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उत्तंसउत् + तंस् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उत्तंस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | तंस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तंस् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उत्तंस 📚 ➤ सजाना, अलंकृत करना
संस्कृत: अलङ्करणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तंस् 📚(cl. 1. P. ˚सति, to decorate, Dhātup. xvii, 31; Ā. ˚सते [aor. अतंसिष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬