🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:32:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद

अर्थ: = उदक इत्यस्य उदन् आदेशः जल

व्युत्पत्ति: उन्द्+कनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. उदन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. उदन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदउदनीउदानि
द्वितीयाउदउदनीउदानि
तृतीयाउदनाउदभ्याम्उदभिः
चतुर्थीउदनेउदभ्याम्उदभ्यः
पञ्चमीउदनःउदभ्याम्उदभ्यः
षष्ठीउदनःउदनोःउदनाम्
सप्तमीउदनिउदनोःउदसु
सम्बोधनहे उदन् / हे उदहे उदनीहे उदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदन्
उदन्
udan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उदन् (for 2. See s.v.) n. Ved. (defective in the strong cases, Pāṇ. vi, 1, 63) a wave, water, RV.; AV.; TS.; Kāṭh.
2. उद्-√ अन् (for 1. See p. 183, col. 3) P. -अनिति (and आनिति, BṛĀrUp. iii, 4, 1; cf. व्य्-√ अन्; p. -अनत्, ŚBr.; aor. 3. pl. -आनिषुस्, AV. iii, 13, 4) to breathe upwards, emit the breath in an upward direction; to breathe out, breathe, AV.; ŚBr.; BṛĀrUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1 उदन् {c2c} P. (उद्-अन्) To breathe upwards, send out the breath in an upward direction (opp. अपान्).
2 उदन् n. [उंद्-कनिन्] Water (usually occurring in compounds either at the beginning or at the end, and as an optional substitute for उदक after the acc. dual. It has no forms for the first five inflections. In comp. it drops its न्); e. g. उदधि, अच्छोद, क्षीरोद &c. --Comp. --ओदनः water-meal. --कीर्णः --र्यः N. of a tree (महाकरंज) (the bark of which is rubbed and thrown in water to stun the fishes). --कुंभः a water-jar; Ms. 2. 182, 3. 68. --ग्रामः a cloud (Ved.). --ज a. aquatic, watery, produced in or by water. --धानः [उदकं धीयते अत्र] {1} a waterjar. {2} a cloud --धिः [उदकानि धीयंतेऽत्र धा-कि उदादेशः] {1} the receptacle of waters, ocean; उदधेरिव निम्नगाशतेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचित् R. 8. 8. [] {2} a cloud. {3} a lake, any large reservoir of water. {4} a water-jar. {5} a symbolical expression for the number {4} or {7} ˚कन्या, तनया, सुता Lakṣmī, the daughter of the ocean (produced from the ocean among the 14 jewels). ˚क्रमः, -क्राः m. a voyager, mariner. ˚मलः {1} cuttle-fishbone. {2} the foam of the ocean. ˚मेखला the earth (girdled by the ocean, sea-girt). ˚राजः the king of waters, i. e. the chief ocean. --सुता N. of Lakṣmī; and of Dvārakā, the capital of Kṛṣṇa (said to have been reclaimed from the ocean). --प a. crossing the water (as a boat). --पात्रं, --त्री a water-jug, vessel. --पानः, -नं a small pool or pond near a well, or the well itself; K. 50. ˚मडूंकः (lit.) a frog in a well; (fig.) one who has had no experience of the world at large, a man of limited ideas who knows only his own neighbourhood; cf. कूपमंडूक. --पेषं a paste, anything ground with water. --(षं) ind. by grinding in water. --प्रुत् a. Ved. causing water to flow; swimming or splashing in water (?). --प्लुत a. swimming in water. --बिंदुः a drop of water; Ku. 5. 24. --भारः a water-carrier, i. e. a cloud. --मंथः barley-water. --मानः, नं a fiftieth part of an आढक q. v. --मेघः {1} a watery cloud. {2} a shower of rain. --लावणिक a. salted, prepared with brine, briny. --वज्रः {1} a thunder-shower; water-spout. {2} thunderbolt in the form of water; Śi. 8. 39. --वापः one who offers waters to the manes. --वासः standing or residence in water; सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा Ku. 5. 26. --(सं) a house on the borders of a stream or pond. --वासिन् a. standing in water; K. 23. --वाह a. bringing water. --(हः) a cloud. --वाहनं a water-vessel. --वीवधः a yoke for carrying water. --शरावः a jar filled with water. --शुद्धः a water-jar. --श्वित् n. [उदकेन जलेन श्वयाति] butter-milk containing fifty per cent water (i. e. {2} parts of butter-milk and {1} part of water). --स्थानं {1} a place full of water. {2} residence in water. --स्थाली a kettle, vessel for holding water. --हरणः a vessel for drawing water. [] --हार a. fetching or carrying water. --(रः) a cloud (water-carrier).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदन् न० उन्द + कनिन् । उदके । “उदकशब्दादेशोऽयमि- त्यन्ये अन्यएवायं शब्द इत्यपरे । “धाराश्चर्मेवोदभि र्वुन्दन्ति भूम” ऋ०, १, ८५, ५ “अव त्मना भरते फेनमु- दन्” ऋ० १, १०४, ३, । उदन् उदनीत्यर्थः परमे व्योमन् इति वत् सप्तम्या लुक् नलोपाभावश्च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदउदन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | उदन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद 📚 ➤ = उदक इत्यस्य उदन् आदेशः जल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदन् 📚(for 2. See s.v.) n. Ved. (defective in the strong cases, Pāṇ. vi, 1, …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें