🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:03:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदग्ग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदक्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदक्

अर्थ: उत्तर की ओर, के उत्तर में, ऊपर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. उदच् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. उदच् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. उदच् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. उदच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. उदच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागम्गेगानि
द्वितीयागम्गेगानि
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गेहे गानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदक्
उदक्
udak
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये (3.4.23) प्राक् · प्रत्यक् · अवाक्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदक् १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उत्तर दिशा ।
उदक् २ क्रि॰ वि॰ [सं॰]
१. ऊपर की ओर ।
२. उत्तर की ओर [को॰] ।
उदक् ३ वि॰ [सं॰] [अन्य रूप—उदङ्, उदव्] [वि॰ स्त्री॰ उदीची]
१. ऊपर की ओर गतिभील ।
२. उत्तर का । उत्तरी ।
३. परवर्ती । बाद का ।
४. ऊँचा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदक् &c. See below.
1. उदक् (in comp. for उदच् below; for 2. See col. 2).
उद्-अच् or 2. उद्-अञ्च् (उद्- 2. अञ्च्), mf(ईची)n. turned or going upwards, upper, upwards (opposed to अधराञ्च्), RV. ii, 15, 6; x, 86, 22; ChUp. &c.; turned to the north, northern (opposed to दक्षिण), AV.; VS.; ŚBr.; Megh.; Ragh. &c.; subsequent, posterior, L.; (उदीची), f. (scil. दिश्) the northern quarter, the north; (2. उदक्; for 1. see col. 1) ind. above; northward, RV.; VS.; ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c.; subsequently, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदक्, [च्] व्य, (उद् + अञ्च + अस्तातिः ।) उत्तर- दिग्देशकालाः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-229-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदक्अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: उदच् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | उदच् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
गग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदक् 📚 ➤ उत्तर की ओर, के उत्तर में, ऊपर

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदक् 📚उत्तर दिशा🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
उदग्गउदक् + गजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें