🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदबस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद-+बस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बस

अर्थ: (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्तम्भे

अंग्रेज़ी: to be firm to be fixed, to be straight

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बस् + अच्
  2. बस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बस् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — बस (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबसम्बसेबसानि
द्वितीयाबसम्बसेबसानि
तृतीयाबसेनबसाभ्याम्बसैः
चतुर्थीबसायबसाभ्याम्बसेभ्यः
पञ्चमीबसात् / बसाद्बसाभ्याम्बसेभ्यः
षष्ठीबसस्यबसयोःबसानाम्
सप्तमीबसेबसयोःबसेषु
सम्बोधनहे बसहे बसेहे बसानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — बस् (दिवादिगण) · अर्थ: (स्तम्भे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबस्यतिबस्यतःबस्यन्ति
मध्यमबस्यसिबस्यथःबस्यथ
उत्तमबस्यामिबस्यावःबस्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बस्यति · लिट्: बबास · लुट्: बसिता · लृट्: बसिष्यति · लोट्: बस्यतात् · लङ्: अबस्यत् · विधिलिङ्: बस्येत् · आशीर्लिङ्: बस्यात् · लुङ्: अबसत् · लृङ्: अबसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बसन · ण्वुल्: बासकः · तृच्: बसिता · ण्यत्: बास्यः · तव्य: बसितव्यः · अनीयर्: बसनीयः · क्त: बस्तः · क्तवतु: बस्तवान् · शतृ: बस्यन् · स्य-शतृ: बसिष्यन् · क्त्वा: बस्त्वा · ल्यप्: प्रबस्य · तुमुन्: बसितुम् · णमुल्: बासम् · घञ्: बासः · क्तिन्: बस्ति · क्वसु: बेसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बस
बस
basa
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बस १ वि॰ [फा॰] पर्याप्त । भरपूर । प्रयोजन के लिये पूरा ।
बस २ अव्य॰
१. पर्याप्त । काफी । अलम् ।
२. सिर्फ । केवल । इतना मात्र । जैसे,—बस, हमें और कुछ न चाहिए । उ॰—रचिए गुणगौरव पूर्ण ग्रंथ गण सारा । बस यही आपसे विनय विनीत हमारा ।—द्विवेदी (शब्द॰) ।
बस ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वश] दे॰ वश । क्रि॰ प्र॰—करना ।—कर लेना = वश में कर लेना । उ॰—हजूर, बिल्कुल बस में कर लिया ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ ४ ।
बस ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ बास] सुवासित । उ॰—मधुर मालती के सिंगार सजि पहिरि बिसद बस बास ।—घनानंद, पृ॰ ४८२ ।
बस ५ संज्ञा स्त्री॰ [अं॰] यात्रियों की सवारी गाड़ी । लारी । वह लंबी मोटर जिसपर लोग आवागमन करते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बस" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद-बससमास: उद + बस तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: बस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बस् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: बस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बस् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदबस 📚उद 📚बस ➤ उद (= उदक इत्यस्य उदन् आदेशः जल) + बस ((कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: स्तम्भे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद 📚n. (only at the beginning or end of a compound) water🔵🟤
बस 📚पर्याप्त । भरपूर । प्रयोजन के लिये पूरा🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उदबस = उद + बस तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • बस: बस् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें