🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:36:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदितः

अर्थ: उगा हुआ, चढ़ा हुआ

संस्कृत: पर्याय: उक्त, भाषित, जल्पित, आख्यात, अभिहित

व्युत्पत्ति: उद्+इ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + दो + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदितःउदितौउदिताः
द्वितीयाउदितम्उदितौउदितान्
तृतीयाउदितेनउदिताभ्याम्उदितैः
चतुर्थीउदितायउदिताभ्याम्उदितेभ्यः
पञ्चमीउदितात् / उदिताद्उदिताभ्याम्उदितेभ्यः
षष्ठीउदितस्यउदितयोःउदितानाम्
सप्तमीउदितेउदितयोःउदितेषु
सम्बोधनहे उदितहे उदितौहे उदिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदित
उदित
udita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदित १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ उदिता]
१. जो उदय हुआ हो । निकला हुआ ।
२. प्रकट । जाहिर ।
३. उज्वल । स्वच्छ ।
४. प्रफुल्लित । प्रसन्न ।
५. कहा हुआ । कथित ।
६. उच्च । ऊँचा (को॰) ।
७. उत्पन्न । पैदा हुआ (को॰) ।
८. तत्पर । संनद्ध । तैयार (को॰) ।
उदित २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार की सुगंध ।
२. एक प्रकार का उच्चारण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उद्-इत mfn. (for 2. See s.v.) risen, ascended
being above, high, tall, lofty, RV.; ChUp.; Mn. &c.
conceited, proud, boasting, MBh.
elevated risen
increased, grown, augmented, R.; Kir. &c.
born, produced, Bhartṛ.
apparent, visible, RV. viii, 103, 11
incurred, experienced.
2. उदित mfn. (p.p. of √ वद्, q.v.; for 1. See col. 1) said, spoken, AitBr.; Kathās.; Ragh.; Śiś. &c.
spoken to, addressed, BhP.; Śiś. ix, 61; Kathās.
communicated, proclaimed, declared, Mn.; Kathās.; BhP.; Rājat. &c.
(especially) proclaimed by law, taught, handed down
authoritative, right, ŚāṅkhBr.; Mn.; Yājñ. i, 154
indicated, signified, VarBṛS.
[a form उदित occurs, incorrectly spelt for उद्-दित, p. 188, col. 1.]
उदित See 2. उदित, p. 186.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (186,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदित p. p. 1 Risen, ascended; उदितभूयिष्ठः Māl. 1 mostly risen; Bv. 2. 85; नित्योदितः Bh. 3. 80 ever-existing. --2 High, tall, lofty. --3 Grown, augmented. --4 Born, produced. --5 Spoken, uttered (fr. वद्). --तं 1 A kind of perfume. --2 A kind of accent. --Comp. --उदित a. well grounded in the Śāstras. --होमिन् a. sacrificing after sunrise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0304-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदित त्रि० वद--क्त । १ कथिते । “श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मम्” मनुः भावे क्त । २ कथने न० “पियः कियद्दूरमिति त्वयोदिते” नष० उद्--इण्--क्त । ३ उत्थिते, “तदुदितः स हि यो यद- नन्तरः” नैष० । ४ उदयं प्राप्ते “उदिते जुहोति अनुदिते जुहोति” श्रुतिः “उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा” मनुः । “उदिते जगतीनाथे यः कुर्य्याद्दन्तधावनम्” स्मृतिः । “उदितं सोमनक्षत्रं दृष्टा सद्यः शुचिर्भवेत्” । पारस्क० उदयप्राप्तिश्च ग्रहादौ भूवृत्तपादान्तरितदेशो- परिस्थे एव भवति सा च दिवा न भवति सहस्नांशुकरा- भिभूतत्वेन दर्शनयोग्यचाभावात् । तथा च दर्शनयोग्ये ग्रहादौ तच्छब्दस्य वृत्तिः । “उदिते मृतिसद्मेशे” नील० क० “चतुथ्योमुदितश्चन्द्रोनेक्षितव्यः कदाचन” इति व्याख्याने “उदितः कथितः” इति अर्द्धोदितव्यावृत्तिपरं वेति ति० त० उक्ते ५ मम्पूर्णोदिते च त्रि० भावे क्तः । ६ राशीनामुदये उग्ने । कर्त्तरिक्त । उदयं प्राप्ते ७ राशी च । “लक्ष- [] मेकन्तु दोषाणां हन्याच्चैवोदिते गुरुः” ज्योति० ८ नरपति- जयचर्य्योक्ते स्वरभेदे स च भुक्तावशिष्टःस्वरः यथा । “द्वाद- शाब्दादिनाड्यन्ताः स्वस्थानाच्चैव कालतः । उदयन्ते पुनस्तत्रान्तरे एकादशोदयैः । वर्षमासदिवानाडीपलानि च क्रमादिकम् । कालमानं मया प्रोक्तं पञ्चधा च स्वरोदये । यत् भुक्तं स्वस्वभोगेन लब्धं शेषोदितं भवेत् । लब्धे भुक्ताः स्वरा ज्ञेयाः शेषाङ्के तूदितस्वराः । अस्मिन् षष्ठ्या विभक्ते तु भुक्तं स्यादुदितस्वरे । उदितस्य स्वरस्य स्युर्नामस्वरवशेन तत्” । अधिकं चक्रशब्दे बाला- दिचक्रे बक्ष्यते । पञ्चस्वरोक्ते ९ स्वरभेदे च । तल्लेखन प्रकारश्च बालादिचक्रवत ज्ञेयः । तदप्युक्तं तत्रैव । “तिथिः प्रतिपदादिश्च कुजादिर्वारनिर्णयः । नन्दा भदा जया- रिक्ता पूर्ण्णा चापि यथाक्रमम् । क्रमेणाङ्काः प्रदातव्या ग्राह्यश्चाङ्कसमुच्चयः । चन्द्राष्टौ ८१ प्रथमे देया नगनागं ८७ द्वितीयके । तृतीये चाग्निनवकं ९३ चतुर्थे तु ग्रह- ग्रहाः ९९ । पञ्चोत्तरशतं १०५ देयम् क्रमेण पञ्चकोष्ठतः । अङ्कग्रहणन्तु “वयोराशिं स्वराङ्कञ्च एकीकृत्य त्रिधार्पयेत्” । इत्यादि सप्तादिशून्यगणनार्थं, सप्तशून्यशब्दे विवृतिः । एतेषां पञ्चकोष्ठस्थवर्ण्णादीनां संज्ञा तत्रैवोक्ता यथा “उदितं भ्रमितं भ्रान्तं सन्ध्यास्तं तदनन्तरम्” सं ज्ञान्तरमपि तत्रैव “जन्म कर्म्म च आधानं पिण्डं छिद्रं तथैव चेति “उदिते विजयोनित्यं भ्रमिते लाभ एव च । भ्रान्ते तु सिद्धिमाप्नोति सन्ध्यास्ते मरणं स्मृतम् । यत्र नामाक्षरं प्राप्तं तत्रैव उदितस्वरः । १० समृद्धे । “पुरो- हितञ्च कुर्व्वीत दैवज्ञमुदितोदितम्” या० स्मृ० । विद्या- भिजनानुष्ठानादिभिरुदितैः शास्त्रोक्तैरुदितं समृद्धम्” मिता० । ११ वालनामगन्धद्रव्ये ह्रीवेरे (बाला) न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदितः, त्रि, (वद् + क्त । यद्वा । उत् + इण + क्त ।) उक्तः । (यथा, किराते । १ । २८ । “भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्यधिक्षेपैवानुशासनम्” ॥) बद्धः । इत्यमरः ॥ उद्गतः । प्राप्तोदयः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रामायणे । “उदयादुदितं दीप्तं ज्वालापिण्डसमप्रभम्” ॥ “उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा” । इति मनुः । २ । १५ ॥ तथा, किराते । ५ । ५ । “दधतमुज्वशिलान्तरगोपुराः, पुर इवोदितपुष्पवना भुवः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-239-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदितःउदित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + दो + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदितः 📚 ➤ उगा हुआ, चढ़ा हुआ
संस्कृत: पर्याय: उक्त, भाषित, जल्पित, आख्यात, अभिहित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदित 📚जो उदय हुआ हो । निकला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदित
कहा हुआ (३.१.१०६) — उक्त, भाषित, जल्पित, आख्यात, अभिहित, लपित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उदितः: उद्+इ+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें