🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:17:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उन्मना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उन्मनाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उन्मनाः

अर्थ: "उद्भ्रान्तं मनो यस्य , कप् च" "उत्तेजित, विक्षुब्ध, संक्षुब्ध, बेचैन"

संस्कृत: उत्कण्ठितमनः · पर्याय: उत्क

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उन्मनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + मन् + अच्
  3. उन्मनस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. मना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + मन् + अच्
  5. मना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + मन् + अच्
  6. मन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + मन् + अच्
  7. मना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: उत् + मन् + अच्
  8. मन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: उत् + मन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उन्मनस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउन्मनाःउन्मनसौउन्मनसः
द्वितीयाउन्मनसम्उन्मनसौउन्मनसः
तृतीयाउन्मनसाउन्मनोभ्याम्उन्मनोभिः
चतुर्थीउन्मनसेउन्मनोभ्याम्उन्मनोभ्यः
पञ्चमीउन्मनसःउन्मनोभ्याम्उन्मनोभ्यः
षष्ठीउन्मनसःउन्मनसोःउन्मनसाम्
सप्तमीउन्मनसिउन्मनसोःउन्मनस्सु / उन्मनःसु
सम्बोधनहे उन्मनःहे उन्मनसौहे उन्मनसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उन्मनस्
उन्मनस्
unmanas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-मनस् mfn. (उद्-म˚) excited or disturbed in mind, perplexed, Pāṇ. v, 2, 80; Ragh.; Kathās.; Vikr.
longing or wishing for, eagerly desirous, Bhartṛ.; Śiś.
उन्-मनस् m. (with Śāktas) one of the seven Ullāsas or mystical degrees.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (194,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्मनस्, --नस्क a. [उद्भ्रांतं मनोऽस्य] 1 Excited or disturbed in mind, perplexed, agitated, uneasy; उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्मरन्नपि बभूव राघवः R. 11. 22; Ki. 14. 45. --2 Regretting, repining for a lost or departed friend. --3 Anxious, eager, impatient; गंतुं पावकमुन्मनस्तदभवत् Bh. 2. 75. --4 Proud (मनस्विन्); Śi. 16. 3 (where it also means “anxious”).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0314-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मनस् त्रि० उद्भ्रान्तं मनोऽस्य । १ उत्कण्ठायुक्ते, २ अन्य- मनस्के च । “पयोधरेणोरसि काचिदुन्मनाः” माघः । “उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्मरन्नपि बभूव राघवः” रघुः वा कप् । उन्मनस्कोऽप्यत्र । भृशा० अभूततद्भावे क्यङ् सलोपश्च उन्मनायते उन्मनायमानः “भृशमुन्मनायि- तम्” । चिव--कृभ्वस्तिषु सलोपश्च उन्मनोकरोति उन्म- नीभवति उन्मनीस्यात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1192,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उन्मनाःउन्मनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + मन् + अच् | उन्मनस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उन्मनाः 📚 ➤ "उद्भ्रान्तं मनो यस्य , कप् च" "उत्तेजित, विक्षुब्ध, संक्षुब्ध, बेचैन"
संस्कृत: उत्कण्ठितमनः · पर्याय: उत्क

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उन्मनस् 📚mfn. (उद्-म˚) excited or disturbed in mind, perplexed, Pāṇ. v, 2, 80; …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें