🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:19:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपतापः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपतापः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपतापः

अर्थ: गर्मी, आँच

संस्कृत: रोगः · पर्याय: रुज्, रुजा, रोग, व्याधि, गद

व्युत्पत्ति: उप+तप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपताप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपताप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपतापःउपतापौउपतापाः
द्वितीयाउपतापम्उपतापौउपतापान्
तृतीयाउपतापेनउपतापाभ्याम्उपतापैः
चतुर्थीउपतापायउपतापाभ्याम्उपतापेभ्यः
पञ्चमीउपतापात् / उपतापाद्उपतापाभ्याम्उपतापेभ्यः
षष्ठीउपतापस्यउपतापयोःउपतापानाम्
सप्तमीउपतापेउपतापयोःउपतापेषु
सम्बोधनहे उपतापहे उपतापौहे उपतापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपताप
उपताप
upatāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपताप सं॰ पुं॰ [सं॰]
१. गर्मी । उष्णता । ऊमस ।
२. व्यथा । पीड़ा । मनस्ताप ।
३. दुर्भाग्य । दुदैर्व ।
४. बीमारी । आघात । चोट ।
५. शीघ्रता । त्वरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-ताप m. heat, warmth
heating, Suśr.; L.
pain, trouble
paining, Śak. 122, 2 (v.l. for अनु-ताप), Suśr.
sickness, disease, hurt, ĀśvGṛ.; MBh.; Suśr. &c.
haste, hurry, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (198,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपतापः 1 Heat, warmth. --2 Trouble, distress, pain, sorrow; सर्वथा न कंचन न स्पृशंत्युपतापाः K. 135, 177; शरीरोपतापेन Māl. 3. --3 Calamity, misfortune. --4 Sickness, disease, injury. --5 Haste, hurry.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0320-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपताप पु० उप + आधिक्ये तप--आधारे घञ् । १ त्वरायां भावे घञ् । २ सन्तापे ण्यन्ततपेरच् ३ रोगे मेदि० । करणे घञ् ४ अशुभे ५ पीडने च रत्नाबली । “दीक्षितानुपतापे” आश्व० श्रौ० ६, ९, १, पुंस्त्वोपघातेन्द्रियोपतापान् तथा मुखा- [] क्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति” सुश्रु० । “मानसागन्तुभिर्म्सातुरुपतापैः प्रपीडितः “बन्धोपतापैश्च भवेद्विशेषशिरोऽभितापः ससमीरणेन” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1208-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपतापः, पुं, (उप + तप् + घञ् ।) त्वरा । उत्तापः । रोगः । इति मेदिनी ॥ अशुभम् । पीडा । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, शाकुन्तले । “विवक्षितं ह्यनुक्तं उपतापं जनयति” । पीडादायके वाच्यलिङ्गः । यथा, कौशिकसूत्रे । १३५ । “यो वनस्पतीनामुपतापो बभूव” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-252-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपताप" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपतापःउपताप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपतापः 📚 ➤ गर्मी, आँच
संस्कृत: रोगः · पर्याय: रुज्, रुजा, रोग, व्याधि, गद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपताप 📚गर्मी । उष्णता । ऊमस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपताप
रोग (२.६.५१) — रुज्, रुजा, रोग, व्याधि, गद, आमय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपतापः: उप+तप्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬