🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:10:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपशोष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपशोष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपशोष

अर्थ: शुष्क होना, सूखना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोषणे · पर्याय: क्षय, यक्ष्मन्

अंग्रेज़ी: to become dry

व्युत्पत्ति: शुष् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + शुष् + घञ्
  2. उपशोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. उपशोष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शोष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशोषःशोषौशोषाः
द्वितीयाशोषम्शोषौशोषान्
तृतीयाशोषेणशोषाभ्याम्शोषैः
चतुर्थीशोषायशोषाभ्याम्शोषेभ्यः
पञ्चमीशोषात् / शोषाद्शोषाभ्याम्शोषेभ्यः
षष्ठीशोषस्यशोषयोःशोषाणाम्
सप्तमीशोषेशोषयोःशोषेषु
सम्बोधनहे शोषहे शोषौहे शोषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शुष् (दिवादिगण) · अर्थ: शुष्क होना, सूखना (शोषणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशुष्यतिशुष्यतःशुष्यन्ति
मध्यमशुष्यसिशुष्यथःशुष्यथ
उत्तमशुष्यामिशुष्यावःशुष्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शुष्यति · लिट्: शुशोष · लुट्: शोष्टा · लृट्: शोक्ष्यति · लोट्: शुष्यतात् · लङ्: अशुष्यत् · विधिलिङ्: शुष्येत् · आशीर्लिङ्: शुष्यात् · लुङ्: अशुषत् · लृङ्: अशोक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शोषण · ण्वुल्: शोषकः · तृच्: शोष्टा · ण्यत्: शोष्यः · तव्य: शोष्टव्यः · अनीयर्: शोषणीयः · क्त: शुष्कः · क्तवतु: शुष्कवान् · शतृ: शुष्यन् · स्य-शतृ: शोक्ष्यन् · क्त्वा: शुष्ट्वा · ल्यप्: प्रशुष्य · तुमुन्: शोष्टुम् · णमुल्: शोषम् · घञ्: शोषः · क्तिन्: शुष्टि · क्वसु: शुशुष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शोष
शोष
śoṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षय रोग (TB) (2.6.51) क्षय · यक्ष्मा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शोष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूखने का भाव । खुश्क होना । रस या गीलापन दूर होने का भाव ।
२. छीजने का भाव । क्षय ।
३. शरीर का घुलना या क्षोण होना ।
४. एक रोग जिसमें शरीर सूखता या क्षीण होता जाता है । राजयक्ष्मा का भेद । क्षयी । विशेष—वैद्यक में शोष रोग के छहु कारण बताए गए हैं— अधिक शोक, जरावस्था, अधिक मार्ग चलना, अधिक व्यायाम, अधिक स्त्रीप्रसंग और हृदय में चोट लगना । इस रोग में शरीर क्षीण होता जाता है, मंद ज्वर और खाँसी रहती है, पसली, छाती और कमर में पीड़ा रहती है तथा अतिसार भी हो जाता है ।
५. बच्चों का सुखंडी रोग ।
६. खुश्की । सूखापन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोष &c. See 1. शोष, p. 1092, col. 2.
शोष See 2. शोष, p. 1092, col. 2.
1. शोष mfn. (fr. √ 1. शुष्) drying up, desiccating (also fig. = ‘removing, destroying’), BhP.
शोष m. the act of drying up, desiccation, dryness, MBh.; Suśr.
pulmonary consumption (also personified as an evil demon), Suśr.; VarBṛS.; Hcat.
(also w.r. for शोथ or शोफ.)
2. शोष m. (fr. √ शू = श्वि; cf. शूष) breath, vital energy, VS. (Mahīdh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोषः [शुष्-घञ्] 1 Drying up, dryness; ह्रदशोषविक्लवां Ku. 4. 39; so आस्यशोषः, कंठशोषः &c. --2 Emaciation, withering up; शरीरशोषः, कुसुमशोषः &c. --3 Pulmonary consumption or consumption in general; संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते Suśr. --Comp. --संभवं the root of long pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोष पु० शुष--घञ् । १ वातादिना रसाद्यपहारेण कठिनता- करणे । शोघयति शुष--णिच्--अच् । २ यक्ष्मरोगे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5145,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोषः, पुं, (शुष् + भावे घञ् । शोषनम् । इति मेदिनी ॥ (शुष्यत्यनेनेति । शुष् + करणे घञ् ।) यक्ष्मरोगः । इत्यमरः ॥ तद्रोगस्यौपधं यथा, -- “वया त्रिकटुकञ्चैव करञ्जं देवदारु च । मञ्चिष्टा त्रिफला श्वेता शिरीषो रजनीद्वयम् [] प्रियङ्गुनिम्बत्रिकटु गोमूत्रेणावघर्षितम् । नस्यमालेपनञ्चैव स्नानमुद्वर्त्तनं तथा ॥ अपस्मारविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् । भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शामनम् ॥” इति गारुडे १९९ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-142-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शोष" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपशोषशोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + शुष् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: उपशोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | उपशोष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपशोष 📚 ➤ शुष्क होना, सूखना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोषणे · पर्याय: क्षय, यक्ष्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शोष 📚सूखने का भाव । खुश्क होना । रस या गीलापन दूर होने का भाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शोष
क्षय रोग (TB) (२.६.५१) — क्षय, यक्ष्मा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपशोष: उप + शुष् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें