🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:51:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपासकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपासकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपासकः

अर्थ: सेवा में उपस्थित, पूजा करने वाला

व्युत्पत्ति: उप+आस्+ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपासक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आसक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उप + अस् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपासक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपासकःउपासकौउपासकाः
द्वितीयाउपासकम्उपासकौउपासकान्
तृतीयाउपासकेनउपासकाभ्याम्उपासकैः
चतुर्थीउपासकायउपासकाभ्याम्उपासकेभ्यः
पञ्चमीउपासकात् / उपासकाद्उपासकाभ्याम्उपासकेभ्यः
षष्ठीउपासकस्यउपासकयोःउपासकानाम्
सप्तमीउपासकेउपासकयोःउपासकेषु
सम्बोधनहे उपासकहे उपासकौहे उपासकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपासक
उपासक
upāsaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपासक १ वि॰ [सं॰ ] [स्त्री॰ उपासिका] पूजा करनेवाला । आराधना करनेवाला । भक्त । सेवक ।
उपासक २ संज्ञा पुं॰
१. अनुचर । दास । सेवक ।
२. शूद्र ।
३. भिक्षु । भिक्खु (बौद्ध) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपासक mfn. serving, a servant, Kauś.; Kathās.
worshipping, a worshipper, follower, Mṛcch.
intent on, engaged or occupied with, Kap.
a Buddhist lay worshipper (as distinguished from the Bhikṣu q.v.), Sarvad.; Lalit.; Prab. &c.
a Śūdra, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (215,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपासकः 1 One who waits upon, a worshipper. --2 A servant, follower. --3 A Śūdra, a low fellow. --4 A worshipper of Buddha as distinguished from the Bhikṣu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0338-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपासक त्रि० उप + आस--ण्वुल् । १ सेवके २ उपासनाकर्त्तरि “चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः । उपास- कानां सिद्ध्यर्थं ब्रह्मणोरूपकल्पना” वेदा० । ३ शूद्रे पुंस्त्री तस्य द्विजसेवकत्वात् तथात्वम् स्त्रियां जातित्कत् ङीष् । हेमचन्द्रोक्ते ४ वाक्यदशाभेदे यथा वाक्यमुपक्रम्य “आचा- राङ्गं सूत्रकृतं स्थानाङ्गं समवाययुक् । पञ्चमं भगवत्यङ्गं ज्ञाता धर्म्मकथापि च । उपासकान्तकृदनुत्तरोपपातिका दशाः । प्रश्नव्याकरणञ्चैव विपाकश्रुतमेव च । इत्येकादश सोपाङ्गान्यङ्गानि द्वादश पुनः” इति । उपासनञ्च चिन्त- नापरपरपर्य्यायमननात्मिका मानसी क्रिया । सा च क्वचिद्गुणादिकमारोप्यप्रवर्त्तते यथा निर्गुणे ब्रह्मणि सगु- णत्वाद्यारोपेण प्रागुक्तवचने निर्गुणस्य ब्रह्मणोरूपारोपेणैव उपासनोक्तेः अतएव “सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलान् इति [] शान्त उपासीत यथाक्रतुरस्मिन् लोके भवति तथेत्य प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्व्वीत” इत्युपक्रम्य “मनोमयः प्राणशरीरः” इत्यादिना छा० उ० “उपासनायां तत्तगुणापाधयोऽ- भिहिता निर्गुणे प्रथमं चित्तप्रवेशासम्भवेन सगुणे एव मनोऽभिनिवेश्यम् ततो निविष्टमनसः चित्तैकाग्र्यम् ततः उपासितेश्वरानुग्रहादेव समाधियोगसिद्ध्विः इति पात० सू० भाष्ययोर्दर्शितम् । “ईश्वरप्रणिधानाद्वा” सू० “प्रणि- धानाद्भक्तिविशेषादायर्जित ईश्वरस्तमनुगृह्णाति श्रभिधा- नमात्रेण” व्यासं भा० “प्रणिघानाद्भक्तिविशेषात् मान- साद्वाचिकात् कायिकाद्वा आवर्जित अभिमुखीभूतस्तमनु गृह्णाति अभिध्यानमनागतेऽर्थे इच्छा, इदमस्याभिप्रेत- मस्त्विति, तावन्मात्रेण न व्यापारान्तरेण” विव० । तादृशे- श्वरोपासनाऽसमर्थस्य तु प्रथमं स्थूलादिभ्यो विविच्यात्मन- इन्द्रियाद्यात्मकतया चिन्तनं कार्य्यं तच्चिन्तने च फलमुक्तं वायुपु० । “दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । बौद्धाः दश सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः । पूर्णं शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः” विवृतञ्चै तत् पात० भाष्यविवृतौ वाचस्पतिना “अव्यक्तमहदहङ्कारपञ्च- तन्मात्रेष्वन्यनममात्मत्वेन प्रतिपन्नाः तदुपासनागततद्वा- सनावासितान्तःकरणाः पिण्डपातानन्तरमव्यक्तादीनाम- न्यतमे लीनाः” उक्ततत्तत्कालपर्य्यन्तं तिष्ठन्तीत्यर्थः । उपासनशब्देऽधिकं वक्ष्यते । तन्त्रोक्ता उपासकाश्च पञ्च- विधा पञ्चदेवतोपासकत्वात् । “शाक्तः शैवोगाणपत्थः सौरश्च वैष्णवः क्रमात् । उपासकाः पञ्चविधास्तन्त्र- श्मस्त्रविधानतः” । पुनस्ते त्रिविधाः । “सात्विको राज- सश्चैव तामसश्चेति ते त्रिधा” । प्रकारान्तरेणापि यथा- सम्मवं त्रिधा । “पशुर्वीरस्तथा दिव्य आचारभेदतस्त्रिधा”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1357-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपासकः, पुं, स्त्री, (उपास्ते सेवते यः । उप + आस् + ण्वुल् । द्विजातिसेवकत्वादस्य तथात्वम् ।) शूद्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥
उपासकः, त्रि, (उपासते इति । उप + आस् + ण्वुल् ।) उपासनाकर्त्ता । (यथा, वेदान्ते । “चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः । उपासकानां सिद्ध्यर्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना” ॥) स च पञ्चविधः । वैष्णवः १ शाक्तः २ शैवः ३ सौरः ४ गाणपत्यः ५ । त्रिविधश्च यथा । दिव्यः १ वीरः २ पशुः ३ । इत्यागमः ॥ अपि च । सात्त्विकः १ राजसिकः २ तामसिकश्च ३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-263-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपासक" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपासकःउपासक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आसक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उप + अस् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपासकः 📚 ➤ सेवा में उपस्थित, पूजा करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपासक 📚पूजा करनेवाला । आराधना करनेवाला । भक्त । सेवक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपासकः: उप+आस्+ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬