🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:10:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उप्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उप्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उप्यः

अर्थ: बढ़ना, उन्नति होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: वृद्धौ

अंग्रेज़ी: to grow, to increase, to swell;

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्या (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + प्यै + अच्
  2. प्या (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + प्यै + अच्
  3. प्या (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + प्यै + अच्
  4. उप्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — प्या (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्याःप्यौप्याः
द्वितीयाप्याम्प्यौप्यः
तृतीयाप्याप्याभ्याम्प्याभिः
चतुर्थीप्येप्याभ्याम्प्याभ्यः
पञ्चमीप्यःप्याभ्याम्प्याभ्यः
षष्ठीप्यःप्योःप्याम्
सप्तमीप्यिप्योःप्यासु
सम्बोधनहे प्याःहे प्यौहे प्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — प्यै (भ्वादिगण) · अर्थ: बढ़ना, उन्नति होना (वृद्धौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमप्यायतेप्यायेतेप्यायन्ते
मध्यमप्यायसेप्यायेथेप्यायध्वे
उत्तमप्यायेप्यायावहेप्यायामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): प्यायते · लिट् (आत्मने.): पप्ये · लुट् (आत्मने.): प्याता · लृट् (आत्मने.): प्यास्यते · लोट् (आत्मने.): प्यायताम् · लङ् (आत्मने.): अप्यायत · विधिलिङ् (आत्मने.): प्यायेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): प्यासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अप्यास्त · लृङ् (आत्मने.): अप्यास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: प्यान · ण्वुल्: प्यायकः · तृच्: प्याता · यत्: प्येयः · तव्य: प्यातव्यः · अनीयर्: प्यानीयः · क्त: प्यानः · क्तवतु: प्यानवान् · शानच्: प्यायमानः · क्त्वा: प्यात्वा · ल्यप्: प्रप्याय · तुमुन्: प्यातुम् · णमुल्: प्यायम् · घञ्: प्यायः · क्तिन्: प्याति · क्वसु: पप्यिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उप्यःप्या (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + प्यै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: प्या (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + प्यै + अच् | प्या (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + प्यै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उप्यः 📚 ➤ बढ़ना, उन्नति होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: वृद्धौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्या 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उप्यः: उत् + प्यै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें