🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:31:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उरगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उरगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उरगः

अर्थ: सर्प, साँप

संस्कृत: सर्पः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

व्युत्पत्ति: उरसा गच्छति, उरस्+गम्+ड, सलोपश्च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उरग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + रग् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उरग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरगःउरगौउरगाः
द्वितीयाउरगम्उरगौउरगान्
तृतीयाउरगेणउरगाभ्याम्उरगैः
चतुर्थीउरगायउरगाभ्याम्उरगेभ्यः
पञ्चमीउरगात् / उरगाद्उरगाभ्याम्उरगेभ्यः
षष्ठीउरगस्यउरगयोःउरगाणाम्
सप्तमीउरगेउरगयोःउरगेषु
सम्बोधनहे उरगहे उरगौहे उरगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उरग
उरग
uraga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उरग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ उरगी]
१. साँप ।
२. पेट के बल चलनेवाला जीव । यौ॰—उरगराज । उरगस्थान । उरगाशन । उरगारि । उरगाराति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उर-ग m. (fr. उर = उरस् [Kāty. on Pāṇ. iii, 2, 48] and ग, ‘breast-going’), a serpent, snake
a Nāga (semi-divine serpent usually represented with a human face), Suparṇ. viii, 5; Suśr.; Ragh. &c.
N. of the Nakṣatra Āśleṣa (presided over by the Nāgas)
lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरगः (गी f.) [उरसा गच्छति, उरस्-गम्-ड; सलोपश्च P. III. 2. 48 Vārt.] 1 A serpent, snake; अंगुलीवोरगक्षता R. 1. 28, 12. 5, 91. --2 A Nāga or semi-divine serpent usually represented in mythology with a human face; देवगंधर्वमानुषोरगराक्षसान् Nala. 1. 28; Ms. 3. 196. --3 Lead. --गा N. of a city; R. 6. 59. --गी A female snake. --Comp. --अरिः, --अशनः, --शत्रुः {1} N. of Garuḍa (enemy of snakes). {2} a pea-cock. --आस्यं a kind of spade (serpentshaped hoe). --इंद्रः, --राजः N. of Vāsuki or Śeṣa. --प्रतिसर a. having a serpent for a wedding-ring. --भूषणः N. of Śiva (decked with serpents). --सारचंदनः, --नं a kind of sandal-wood. --स्थानं the abode of the Nāgas, i. e. Pātāla.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0340-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरग पुंस्त्री० उरसा गच्छति उरस् + गम--ड सलोपश्च । १ सर्पे, स्त्रियां जातित्वात् ङीष् पादशून्यतया उरसैव तेषां हि गमनम् । “भित्त्वोत्यितं भूमिमिवोरगाणाम्” “विलमग्ना- विवोरगौ” “अङ्गुलीवोरगक्षता” रघुः । २ तद्देवताके अश्लेषानक्षत्रे । “उरगविधिशताख्याः शर्वरीनाथवारे” ज्यो० त० । ४ सीसके तस्य नागवीजजत्वेनाऽभेदोपचा- रात्तथात्वम् । अहिशब्दे ५८१ पृ० विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1364,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरगः, पुं, । (उरसा गच्छतीति । उरसो लोपश्चेति डप्रत्ययः सकारलोपश्च ।) सर्पः इत्यमरः ॥ (अङ्गुलीवोरगक्षता” । इति रघुः १ । २८ ।) सीसकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-271-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उरगःउरग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + रग् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उरगः 📚 ➤ सर्प, साँप
संस्कृत: सर्पः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उरग 📚साँप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उरग
साँप के और नाम (१.८.८) — दर्वीकर, दीर्घपृष्ठ, दन्दशूक, बिलेशय, पन्नग, भोगी, जिह्मग, पवनाशन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उरगः: उरसा गच्छति, उरस्+गम्+ड, सलोपश्च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें