🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:56:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उषितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उषितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उषितः

अर्थ: बसा हुआ

संस्कृत: दाहे · पर्याय: प्रुष्ट, प्लुष्ट, दग्ध

अंग्रेज़ी: to burn

व्युत्पत्ति: वस् (उष्)+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उषित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — उषित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउषितःउषितौउषिताः
द्वितीयाउषितम्उषितौउषितान्
तृतीयाउषितेनउषिताभ्याम्उषितैः
चतुर्थीउषितायउषिताभ्याम्उषितेभ्यः
पञ्चमीउषितात् / उषिताद्उषिताभ्याम्उषितेभ्यः
षष्ठीउषितस्यउषितयोःउषितानाम्
सप्तमीउषितेउषितयोःउषितेषु
सम्बोधनहे उषितहे उषितौहे उषिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — उष् (भ्वादिगण) · अर्थ: जलना (दाहे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमओषतिओषतःओषन्ति
मध्यमओषसिओषथःओषथ
उत्तमओषामिओषावःओषामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ओषति · लिट्: उवोष · लुट्: ओषिता · लृट्: ओषिष्यति · लोट्: ओषतात् · लङ्: औषत् · विधिलिङ्: ओषेत् · आशीर्लिङ्: उष्यात् · लुङ्: औषीत् · लृङ्: औषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ओषण · ण्वुल्: ओषकः · तृच्: ओषिता · ण्यत्: ओष्यः · तव्य: ओषितव्यः · अनीयर्: ओषणीयः · क्त: उषितः · क्तवतु: उषितवान् · शतृ: ओषन् · स्य-शतृ: ओषिष्यन् · क्त्वा: ओषित्वा · ल्यप्: प्रोष्य · तुमुन्: ओषितुम् · णमुल्: ओषम् · घञ्: ओषः · क्तिन्: उष्टि · क्वसु: ओषाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उषित
उषित
uṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उषित १ वि॰ [सं॰ ]
१. जला हुआ या दग्ध ।
२. बसा हुआ । आबाद ।
३. जो ताजा या टटका न हो । बासी ।
४. फुर्तीला तेज [को॰] ।
उषित २ संज्ञा पुं॰ बस्ती या आबादी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उषित mfn. (for 2. See s.v.) burnt
quick, expeditious, L.
2. उषित (for 1. See col. 1) mfn. p. of √ 5. वस्, q.v.
उषित See under √ 1. उष्
उषित mfn. (ep. also उष्ट) (for 1. See p. 220) past, spent (as time; n. impers. ‘time has been spent’), MBh.; Kāv. &c.
retired or resorted to (as a place), Kāv.
one who has halted or stayed (esp. ‘overnight’) or has been absent or lived or remained or waited in any place (loc. or comp.) or for any time (acc. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
one who has had sexual intercourse with (सह), BrahmaP.
what has stood or lain (esp. ‘overnight’ said of things), VarBṛS.; Suśr.
one who has fasted, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उषित p. p. 1 Burnt, consumed. --2 (fr. वस्) Dwelt, fixed, remaining in or on; stale. --3 Quick, expeditious. --तं Habitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0343-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषित त्रि० वस क्त । १ पर्य्युषिते २ कृतवासे च । उष--दाहे क्त । ३ दग्धे मेदि० । ४ क्षरिते घरणिः । भावे क्त । ५ वासे न० “चाण्डालैरुषितं यत्र” शु० त० देवलः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1378,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उषितः, त्रि, (उष वा वस + क्त ।) व्युषितः । दग्धः । इति मेदिनी ॥ त्वरितम् । इति धरणिः ॥ स्थितः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-276-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उषितःउषित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उष् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उषितः 📚 ➤ बसा हुआ
संस्कृत: दाहे · पर्याय: प्रुष्ट, प्लुष्ट, दग्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उषित 📚जला हुआ या दग्ध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उषित
जला हुआ (३.१.९८) — प्रुष्ट, प्लुष्ट, दग्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उषितः: उष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें