🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:06:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊचाला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊच+आला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊच

अर्थ: एकत्र होना, इकठ्ठा करना या होना

संस्कृत: समवाये

अंग्रेज़ी: to be gather, to be collected

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उच् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. वच् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. ब्रू धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. वच् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — उच् (दिवादिगण) · अर्थ: एकत्र होना, इकठ्ठा करना या होना (समवाये)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउवोचऊचतुःऊचुः
मध्यमउवोचिथऊचथुःऊच
उत्तमउवोचऊचिवऊचिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: उच्यति · लिट्: उवोच · लुट्: ओचिता · लृट्: ओचिष्यति · लोट्: उच्यतात् · लङ्: औच्यत् · विधिलिङ्: उच्येत् · आशीर्लिङ्: उच्यात् · लुङ्: औचत् · लृङ्: औचिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ओचन · ण्वुल्: ओचकः · तृच्: ओचिता · ण्यत्: ओच्यः · तव्य: ओचितव्यः · अनीयर्: ओचनीयः · क्त: उचितः · क्तवतु: उचितवान् · शतृ: उच्यन् · स्य-शतृ: ओचिष्यन् · क्त्वा: ओचित्वा · ल्यप्: प्रोच्य · तुमुन्: ओचितुम् · णमुल्: ओचम् · घञ्: ओकः · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊचिवान्

आला

अर्थ: युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्लेषणे

अंग्रेज़ी: to adhere,to be absorbed,to dissolve, to unite

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  2. ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  3. ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  4. ला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  5. आल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  7. ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  8. ला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ला (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाःलौलाः
द्वितीयालाम्लौलः
तृतीयालालाभ्याम्लाभिः
चतुर्थीलेलाभ्याम्लाभ्यः
पञ्चमीलःलाभ्याम्लाभ्यः
षष्ठीलःलोःलाम्
सप्तमीलिलोःलासु
सम्बोधनहे लाःहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ली (दिवादिगण) · अर्थ: युक्त होना, मिलना (श्लेषणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलीयतेलीयेतेलीयन्ते
मध्यमलीयसेलीयेथेलीयध्वे
उत्तमलीयेलीयावहेलीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लीयते · लिट् (आत्मने.): लिल्ये · लुट् (आत्मने.): लाता · लृट् (आत्मने.): लास्यते · लोट् (आत्मने.): लीयताम् · लङ् (आत्मने.): अलीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): लीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलास्त · लृङ् (आत्मने.): अलास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लाता · यत्: लेयः · तव्य: लातव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लीनः · क्तवतु: लीनवान् · शानच्: लीयमानः · क्त्वा: लीत्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लातुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उच्
उच्
uc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच् cl. 4. P. उच्यति (pf. 2. sg. उवोचिथ, RV. vii, 37, 3) Ā. (pf. 2. sg. ऊचिषे, RV.) to take pleasure in, delight in, be fond of RV.; to be accustomed; to be suitable, suit, fit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच् {c4c} P. (उच्यति, उवोच, औचीत्, उचिष्यति, उचितुं, उचित or उग्र mostly used in p. p.) 1 To collect, to gather together. --2 To take pleasure in, delight in, be fond of. --3 To be accustomed or used to. --4 To be suitable, suit, fit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0286-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊचउच् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: वच् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन | ब्रू धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
आलाला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच् 📚
अन्य सम्भावना: ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच् | ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊच 📚 ➤ एकत्र होना, इकठ्ठा करना या होना
संस्कृत: समवाये

आला 📚 ➤ युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: श्लेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उच् 📚cl. 4. P. उच्यति (pf. 2. sg. उवोचिथ, RV. vii, 37, 3) Ā. (pf. 2. sg. ऊ…🔵🟣
ला 📚वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित कर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
ऊचालाऊच + आलादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आला: आ + ली + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें