🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:20:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊर्दरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊर्दरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊर्दरः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (etym. doubtful; fr. √ दॄ with ऊर्ज्, Uṇ. v, 40) a granary ([Sāy.]), RV. ii, 14, 11

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊर्दर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऊर्दर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊर्दरःऊर्दरौऊर्दराः
द्वितीयाऊर्दरम्ऊर्दरौऊर्दरान्
तृतीयाऊर्दरेणऊर्दराभ्याम्ऊर्दरैः
चतुर्थीऊर्दरायऊर्दराभ्याम्ऊर्दरेभ्यः
पञ्चमीऊर्दरात् / ऊर्दराद्ऊर्दराभ्याम्ऊर्दरेभ्यः
षष्ठीऊर्दरस्यऊर्दरयोःऊर्दराणाम्
सप्तमीऊर्दरेऊर्दरयोःऊर्दरेषु
सम्बोधनहे ऊर्दरहे ऊर्दरौहे ऊर्दराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊर्दर
ऊर्दर
ūrdara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊर्दर संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. अनाज नाप्ने का पात्र ।
२. वीर ।
३. राक्षस [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्दर m. (etym. doubtful; fr. √ दॄ with ऊर्ज्, Uṇ. v, 40) a granary [Sāy.], RV. ii, 14, 11
a hero Comm. on Uṇ.
a Rakṣas, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (222,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्दरं A vessel for measuring corn (such as a bushel). --रः 1 A hero. --2 A Rākṣasa or goblin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0345-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊर्द्दर न० ऊर्ज्जा बलेन दृणाति दृ--“ऊर्ज्जि दृणातेर- लचौ पूर्व्वान्त्यलोपश्च” उणा० अल् अच् वा ऊर्ज्जो- ऽन्त्यलोपश्च ३ त० । १ शूरे २ राक्षसे च उज्ज्वल० । उद्दीर्ण्णम् पूर्ण्णम् उद् दृ--अच् वृषो० उद ऊरादेशः । धान्याधारभेदे कुसूले माधवः । “ऊर्द्दरं पृणता यवे नेद्धम्” ऋ०३, १४, ११ । उद्दीर्णम् ऊर्द्दरं कुसूलम्” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1388,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊर्द्दरः, पुं, (ऊर्जेन बलेन दृणाति विदारयति । ऊर्ज + दॄ + “ऊर्जिदृणातेरलचौ पूर्व्वपदान्त्यलो- पश्च” । ५ । ४० । उणादिसूत्रेण अल् अत् बा । स्वरभेदार्थं प्रत्ययद्वयम् ।) शूरः । राक्षसः । इत्यु- णादिकोषः ॥ (कुसूलम् । धान्याद्याधारः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । १४ । ११ ॥ “ऊर्द्दरं पृणता यवेनेद्धम्” । “ऊर्द्दरं कुसूलम्” इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-281-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊर्दरःऊर्दर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊर्दरः 📚 ➤ अनाज नाप्ने का पात्र उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (etym. doubtful; fr. √ दॄ with ऊर्ज्, Uṇ. v, 40) a granary ([Sāy.]), RV. ii, 14, 11

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊर्दर 📚अनाज नाप्ने का पात्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬