🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:08:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋक्थः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋक्थः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋक्थः

अर्थ: ऋच्-थक् धन-दौलत

संस्कृत: पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, धन

अंग्रेज़ी: (for रिक्थ [q.v.], fr. √ रिच्), property, wealth, possession, effects (esp. left at death), Mn. ix, 132; 144,

व्युत्पत्ति: ऋच्-थक् धन-दौलत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋक्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ऋक्था (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. ऋक्था (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. ऋक्था (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋक्थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋक्थःऋक्थौऋक्थाः
द्वितीयाऋक्थम्ऋक्थौऋक्थान्
तृतीयाऋक्थेनऋक्थाभ्याम्ऋक्थैः
चतुर्थीऋक्थायऋक्थाभ्याम्ऋक्थेभ्यः
पञ्चमीऋक्थात् / ऋक्थाद्ऋक्थाभ्याम्ऋक्थेभ्यः
षष्ठीऋक्थस्यऋक्थयोःऋक्थानाम्
सप्तमीऋक्थेऋक्थयोःऋक्थेषु
सम्बोधनहे ऋक्थहे ऋक्थौहे ऋक्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋक्थ
ऋक्थ
ṛktha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋक्थ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धन । सुवर्ण । सोना ।
३. दाय धन । विरासत । वर्सा । किसी संबंधी की संपत्ति का वह भाग जो धर्मशास्त्र के अनुसार मिले ।
४. हिस्से की जायदाद । हिस्सा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋक्थ mfn. (for रिक्थ [q.v.], fr. √ रिच्), property, wealth, possession, effects (esp. left at death), Mn. ix, 132; 144, &c.; Yājñ. ii, 117; Śak. &c.
gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (224,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋक्थं [ऋच्-थक्] 1 Wealth. --2 Especially, property, possessions, effects (left at death); see रिक्थ. --3 Gold. --Comp. --आदानः an inheritor, heir. --ग्रहणं receiving or inheriting property. --ग्राहः an inheritor or receiver of property. --भागः {1} division of property, partition. {2} a share, inheritance. --भागिन्, --हर, --हारिन् m. {1} an heir. {2} a co-heir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0347-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋक्थ न० ऋच्--थक् । १ धने २ स्वर्णे स्मृतिप्रसिद्धे ३ दायरूपे धने च “ऋक्थग्राही ऋणं दाप्यः” याज्ञ० “स्वामी ऋक्थ क्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेषु” गौत० तत्र “ऋक्थमप्रतिब- न्धोदायः यथा पुत्राणां पौत्राणाञ्च पुत्रत्वेन पौत्रत्वेन च पितृधनं पितामहधनं च स्वं भवतीत्यप्रतिबन्धः” मिता० क्वचित् सप्रतिबन्धदायवाचिताऽपि “पुत्रहीनस्य ऋ- क्थिमः” इति याज्ञ० प्रयोगात् तथा च सम्बन्धनिमित्त स्वत्वास्पदीभूतं द्रव्यमृक्थम् । क्कचिद्धनमात्रेऽपि प्रयोग । ऋक्थं गृह्णाति णिनि ६ त० । ऋक्थग्राहिन् दायहरेत्रि० स्त्रियां ङीप् । “ऋकथग्राही ऋणं दाप्यः” या० अण् उप० स० । ऋक्थग्राहोप्यत्र त्रि० स्त्रियां टाप् तद्धिताण्ण- न्तस्यैव ङीप् सि० कौ० । ऋक्थ + अस्त्यर्थे इनि । ऋक्थिन् तद्ग्राहके “पुत्रहीनस्यऋक्थिनः” याज्ञ० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1399,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋक्थं, क्ली, (ऋच् स्तुतौ ऋच् + “पातॄतुदिवचि- रिचिसिचिभ्यस्थक्” । २ । ७ । इत्युणादिसूत्रेण थक् ।) धनम् । इत्यमरः ॥ स्वर्णम् । इत्युणादिकोषः ॥ (यदुक्तं शब्दार्णवे । “हिरण्यं द्रविणं द्युम्नं विक्म- मृक्थं धनं वसु” ॥) पुत्त्रहीनस्य ऋक्थिनः” । इति याज्ञवल्क्यः । “ऋक्थमूलं हि कुटुम्बं” । इति दायभागे पितृधनविभागकालेऽभिहितम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋक्थःऋक्थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऋक्था (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | ऋक्था (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋक्थः 📚 ➤ ऋच्-थक् धन-दौलत
संस्कृत: पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, धन
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (for रिक्थ [q.v.], fr. √ रिच्), property, wealth, possession, effects (esp. left at death), Mn. ix, 132; 144,

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋक्थ 📚धन । सुवर्ण । सोना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऋक्थ
धन के नाम (२.९.९०) — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें