🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:55:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋतधाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋतधाम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋतधाम

अर्थ: सच्चे या पवित्र स्वभाव वाला

व्युत्पत्ति: ऋत-धामन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋतधामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ऋतधामन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऋतधामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋतधामन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋतधामऋतधाम्नी / ऋतधामनीऋतधामानि
द्वितीयाऋतधामऋतधाम्नी / ऋतधामनीऋतधामानि
तृतीयाऋतधाम्नाऋतधामभ्याम्ऋतधामभिः
चतुर्थीऋतधाम्नेऋतधामभ्याम्ऋतधामभ्यः
पञ्चमीऋतधाम्नःऋतधामभ्याम्ऋतधामभ्यः
षष्ठीऋतधाम्नःऋतधाम्नोःऋतधाम्नाम्
सप्तमीऋतधाम्नि / ऋतधामनिऋतधाम्नोःऋतधामसु
सम्बोधनहे ऋतधामन् / हे ऋतधामहे ऋतधाम्नी / हे ऋतधामनीहे ऋतधामानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋतधामन्
ऋतधामन्
ṛtadhāman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत—धामन् mfn. (ऋत˚) one whose abode is truth or divine law, abiding in truth, VS. v, 32; xviii, 38
ऋत—धामन् m. (आ) N. of Viṣṇu, R.
of a Manu, VP.
of Indra in the twelfth Manv-antara, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतधामन् पु० ऋतं धामास्य । १ विष्णौ त्रिका० । “ऋतं प्रियवाक्यं सामगानं धाम स्थानमस्य । २ सामगानस्थानयुक्ते त्रि० “ऋतधामासि स्वर्ज्योतिः” यजु० ५, ३२ । “ऋतं साम- गानं धाम स्थानमस्याः औदुम्बर्य्यः” वेददी० ऋतं सत्यम- विनश्वरं स्थानमस्य । ३ अविनश्वरस्थानयुक्ते त्रि० । “ऋता- षाडृतधामाग्निः” यजु० १८, ३८ । ४ इन्द्रभेदे स च द्वादशमन्वन्तरीयः इन्द्रभेदः । “भविता रुद्रसावर्ण्णी राजन् द्वादशमो मनुः । ऋतधामा च देबेन्द्रोदेवाश्च हरितादयः” भाग० ८, १३, १३ । ५ यदुवंश्ये नृपभेदे । “कङ्कश्च कर्पिकायां वैऋतधामाजयावपि” भाग० ९, २, २३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1429,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋतधामऋतधामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऋतधामन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ऋतधामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋतधाम 📚 ➤ सच्चे या पवित्र स्वभाव वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋतधामन् 📚mfn. (ऋत˚) one whose abode is truth or divine law, abiding in truth, …🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ऋतधामन् = ऋत + धामन् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬