🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:49:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋषुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋषुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋषुः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (√ 2. ऋष् ?), glow, flame (?), BRD.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋषु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋषु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋषुःऋषूऋषवः
द्वितीयाऋषुम्ऋषूऋषून्
तृतीयाऋषुणाऋषुभ्याम्ऋषुभिः
चतुर्थीऋषवेऋषुभ्याम्ऋषुभ्यः
पञ्चमीऋषोःऋषुभ्याम्ऋषुभ्यः
षष्ठीऋषोःऋष्वोःऋषूणाम्
सप्तमीऋषौऋष्वोःऋषुषु
सम्बोधनहे ऋषोहे ऋषूहे ऋषवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋषु
ऋषु
ṛṣu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋषु १ वि॰ [सं॰]
१. बड़ा शक्तिशाली ।
२. बुद्धिमान । चतुर ।
३. गंता । जानेवाला [को॰] ।
ऋषु २ संज्ञा पुं॰
१. सुर्य की किरण ।
२. जलती हुई अग्नि ।
३. उल्का । मशाल । ४ऋषि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋषु उस्, m. (√ 2. ऋष् ?), glow, flame (?), BRD.
(according to Sāy., moving constantly; approaching; great; mighty; knowing; a Ṛṣi), RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (227,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋषु a. (ऋष्-गतौ-कु) 1 Going. --2 Great, powerful, strong. --3 Wise. --षुः 1 A ray of the sun. --2 A firebrand. --3 Glowing fire. --4 A Ṛṣi (who sees the Mantras).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0351-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋषु पु० ऋष--गतौ कु । “अनवरतगतियुक्ते सूर्य्यरश्मौ “ज्येष्ठे [] भिर्यो भानुभिरृषूणां पर्योति” ऋ० १०, १, “ऋषूणां सूर्य्य- रश्मीनाम्” भा० १ गन्तृमात्रे २ महति ३ बलवति ४ ज्ञातृ- मात्रे च “अग्रेरेभोन जरत ऋषूणां जूर्णिर्होत ऋषूणाम्” ऋ० १, १२०, “ऋषूणामागन्तॄणाम्” “ऋषूणां महताम् ज्ञानवताञ्च” भा० । ५ मन्त्रद्रष्टरि ऋषौ च “हव्योभुवद्वस्तुरृ- षूणाम्” ऋ० ८, ७१, १५, ऋषूणामृषीणां सूक्तादिद्रष्टॄ- णाम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1455-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋषुःऋषु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋषुः 📚 ➤ बड़ा शक्तिशाली उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (√ 2. ऋष् ?), glow, flame (?), BRD.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋषु 📚बड़ा शक्तिशाली🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें