🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:14:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एकतानः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एकतानः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एकतानः

अर्थ: केवल एक पदार्थ पर स्थिर या केन्द्रित, नितान्त ध्यानमग्न

संस्कृत: पर्याय: अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकायन, एकसर्ग, एकाग्र्य

व्युत्पत्ति: एक-तान

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एकतान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एकतान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकतानःएकतानौएकतानाः
द्वितीयाएकतानम्एकतानौएकतानान्
तृतीयाएकतानेनएकतानाभ्याम्एकतानैः
चतुर्थीएकतानायएकतानाभ्याम्एकतानेभ्यः
पञ्चमीएकतानात् / एकतानाद्एकतानाभ्याम्एकतानेभ्यः
षष्ठीएकतानस्यएकतानयोःएकतानानाम्
सप्तमीएकतानेएकतानयोःएकतानेषु
सम्बोधनहे एकतानहे एकतानौहे एकतानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एकतान
एकतान
ekatāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकतान वि॰ [सं॰] तन्मय । लीन । एकाग्रचित । उ॰—'तुझमें इस तरह एकतान हुई उस बाला को देख मैने अपना प्रयास सफल समझा ।'—सरस्वती (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एक—तान mfn. directed to one object only, having the mind fixed on one object only, closely attentive, Kathās.; Daś.
of the same or equal extent, L.
एक—तान m. attention fixed on one object only, BhP.
harmonious tone or song (cf. तान), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (228,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकतान त्रि० एकं तानयति चु० तन + श्रद्धायाम् अण् उ० स० । १ अनन्यचित्तवृत्तौ एकविषयासक्तचित्ते २ तद्गतचित्ते च । “सहैकतानमतयः प्रवाहैःकृतत्वच्चरेणैकतानयोः” भाम० १, २०, २, । ण्वुल् । एकतानकोऽप्युक्तार्थे त्रि० “एकस्तानो विस्तारो गीतिभेदोऽस्य । ३ एकरूपविस्तारे ४ एकता प्राप्ते स्वरभेदे च । “तानोनाम स्वरान्तरप्रवर्त्तकः रागा- दिस्थितिप्रवृत्त्यादिहेतुः अंशापरनामा वंशावयव- साध्यः स्वरविशेषः! “गाता यं यं स्वरं गायेत् तं तं बंशेन तानयेत्” इति भरतः” कुमा० टी० मल्लिनाथः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1466,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकतानः, त्रि, (एकेन भावरसेन तन्यते विस्तीर्य्यते इति । तन इञ विस्तारे । कर्म्मण्यण् ।) एकाग्रः । एकविषयासक्तचित्तः । इत्यमरः ॥ (यथा भाग- वते ७ । ९ । ८ । “ब्रह्मादयः सुरगणा मुनयोऽथ सिद्धाः सत्त्वैकतानमतयो वचसां प्रवाहैः । नाराधितुं पुरुगुणैरधुनापि पिप्रुः किं तोष्टुमर्हति स मे हरिरुग्रजातेः” ॥ एकस्तानो विस्तृतिर्यस्येति ।) एकताले पुं । इत्य- मरटीकायां स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-292-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एकतानःएकतान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एकतानः 📚 ➤ केवल एक पदार्थ पर स्थिर या केन्द्रित, नितान्त ध्यानमग्न
संस्कृत: पर्याय: अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकायन, एकसर्ग, एकाग्र्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एकतान 📚तन्मय । लीन । एकाग्रचित🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
एकतान
एकाग्र (३.१.७८) — अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकायन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • एकतान = एक + तान द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें